كه تنها از او بترسند ، و فرمود : « الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ » « 1 » و در مسلم بودن اين غلبه كافى است كه در آيه 139 ، در سوره آل عمران مؤمنين را خطاب نموده مىفرمايد : « وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ » « 2 » .
* ( « لا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللَّه وَالْيَوْمِ الآخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّه وَرَسُولَه وَلَوْ كانُوا آباءَهُمْ أَوْ أَبْناءَهُمْ أَوْ إِخْوانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ . . . » ) *
در اين آيه شريفه يافتن قومى با چنين صفتى را نفى نموده ، مىفرمايد : چنين مؤمنينى نخواهى يافت . و اين كنايه است از اينكه ايمان راستين به خدا و روز جزا با چنين صفاتى نمىسازد آن كس كه واقعا به خدا و رسول و روز جزا ايمان دارد ، ممكن نيست با دشمنان خدا دوستى كند ، هر چند كه همه قسم سبب و انگيزه دوستى در آنان وجود داشته باشد ، مثل اينكه پدرش يا پسرش يا برادرش باشد ، و يا قرابتى ديگر داشته باشد ، براى اينكه اين چنين دوستى با ايمان به خدا منافات دارد .
پس روشن گرديد كه جمله * ( « وَلَوْ كانُوا آباءَهُمْ . . . » ) * به مطلق اسباب مودت اشاره دارد . و اگر تنها مودت ناشى از قرابت را ذكر كرد ، به خاطر آن است كه مودت خويشاوندى قوىترين محبت ، و هم با ثباتترين آن است و زوالش از دل به آسانى صورت نمىگيرد .
* ( « أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الإِيمانَ » ) * - كلمه « اولئك » اشاره به مردمى است كه به خاطر ايمانى كه به خدا و روز جزا دارند با دشمنان خدا هر چند پدر و يا پسر يا برادرشان باشد دوستى نمىكنند . و « كتابت » به معناى اثبات غير قابل زوال است . و ضمير در « كتب » به خداى تعالى برمىگردد . و اين آيه تصريح و نص در اين است كه چنين كسانى مؤمنين حقيقى هستند .
* ( « وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْه » ) * - كلمه « تاييد » به معناى تقويت است . و ضمير فاعل در جمله « ايدهم » به « اللَّه » برمىگردد ، و همچنين ضمير در « منه » . و كلمه « من » ابتدائيه است . و معناى جمله اين است كه : خداى تعالى اين گونه انسانها را به روحى از خود تقويت نمود . و بعضى « 3 » گفتهاند : ضمير به ايمان برمىگردد ، و معناى جمله اين است كه : خداى تعالى آنان
هامش
( 1 ) امروز ديگر كفار از دين شما مايوس گشتند ، پس از ايشان نترسيد ، و از من بترسيد . سوره مائده ، آيه 3 .
( 2 ) سست مشويد ، و اندوهگين نگرديد كه شما بالاترين هستيد ما دام كه مؤمن باشيد . سوره آل عمران ، آيه 139 .
( 3 ) مجمع البيان ، ج 9 ، ص 255 .