* ( « ألَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللَّه عَلَيْهِمْ . . . » ) *
منظور از قومى كه خدا بر آنان غضب فرموده و منافقين آنان را دوست مىدارند يهود است ، كه در باره شان فرموده : « مَنْ لَعَنَه اللَّه وَغَضِبَ عَلَيْه وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ » « 1 » .
* ( « ما هُمْ مِنْكُمْ وَلا مِنْهُمْ » ) * - ضمير « هم » به منافقين و ضمير در « منهم » به يهود بر مىگردد ، مىخواهد بفرمايد : اين منافقين به خاطر تحير و سرگردانيشان بين كفر و ايمان وقتى به شما مىرسند اظهار مسلمانى ، و وقتى به يهود مىرسند اظهار دوستى مىكنند ، اينان نه از شما مسلمانان هستند و نه از يهود : « مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ لا إِلى هؤُلاءِ وَلا إِلى هؤُلاءِ » « 2 » .
و اين صفت منافقين بر حسب ظاهر حالشان است ، و گرنه واقعيت حالشان اين است كه ملحق به يهودند ، چون خداى تعالى در جاى ديگر فرموده : « وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّه مِنْهُمْ » « 3 » بنا بر اين منافاتى ميان * ( « ما هُمْ مِنْكُمْ وَلا مِنْهُمْ » ) * با جمله « فانه منهم » نيست ، اولى بر حسب ظاهر حالشان است ، و دومى بر حسب واقعيتشان .
بعضى از مفسرين « 4 » احتمال دادهاند ضمير « هم » به قوم برگردد ، و منظور از قوم ، يهود باشد ، و ضمير در « منهم » به موصول « الذين » برگردد ، و مراد از موصول منافقين باشد كه در اين صورت معنا چنين مىشود : آيا نمىبينى كسانى را كه دوستدار يهود شدند ، با اينكه يهود از شما نيستند ، چون شما مؤمنيد ، و از خود منافقين هم نيستند ، بلكه اجنبى و بيزار از هر دو طائفهاند ، و اين تعبير نوعى مذمت است ، ولى معناى بعيدى است .
* ( « وَيَحْلِفُونَ عَلَى الْكَذِبِ وَهُمْ يَعْلَمُونَ » ) * - يعنى براى شما به دروغ سوگند مىخورند كه از شمايند ، و مثل شما ايمان دارند ، با اينكه خودشان خوب مىدانند كه در سوگندشان دروغ مىگويند .
* ( « أَعَدَّ اللَّه لَهُمْ عَذاباً شَدِيداً إِنَّهُمْ ساءَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ » ) * كلمه « اعداد » كه مصدر فعل « أعد » است به معناى تهيه كردن است . و جمله * ( « إِنَّهُمْ ساءَ . . . » ) * تعليل اعداد است . و در جمله * ( « كانُوا يَعْمَلُونَ » ) * دلالتى هست بر اينكه منافقين در اين
هامش
( 1 ) كسانى كه خدا لعنتشان كرده ، و بر آنان غضب فرموده و بعضى از ايشان را به صورت ميمون و خوك مسخ نموده ، و بعضى را پرستندگان طاغوت كرد . سوره مائده ، آيه 60 .
( 2 ) سرگردان بين دو گروه ، نه به سوى اينان و نه به سوى آنان . سوره نساء ، آيه 143 .
( 3 ) هر كس از شما يهوديان را دوست بدارد ، از همانان خواهد بود . سوره مائده ، آيه 51 .
( 4 ) روح المعانى ، ج 28 ، ص 32 .