را به روحى از جنس ايمان تقويت كرد ، و دلهايشان را با آن روح زنده ساخت . اين معنا هم عيبى ندارد .
بعضى « 1 » هم گفتهاند : مراد از « روح » جبرئيل است . و بعضى « 2 » گفتهاند : قرآن است .
بعضى « 3 » ديگر گفتهاند حجت و برهان است . و همه اين اقوال وجوهى ضعيف است كه از جهت لفظ آيه شاهدى ندارد .
نكته اى كه در اينجا هست اين است كه « روح » به طورى كه از معناى آن به ذهن تبادر مىكند عبارت است از مبدأ حيات ، كه قدرت و شعور از آن ناشى مىشود . بنا بر اين ، اگر عبارت * ( « وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْه » ) * را بر ظاهرش باقى بگذاريم ، اين معنا را افاده مىكند كه در مؤمنين به غير از روح بشريت كه در مؤمن و كافر هست ، روحى ديگر وجود دارد كه از آن حياتى ديگر ناشى مىشود ، و قدرتى و شعورى جديد مىآورد ، و به همين معنا است كه آيه « أوَ مَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناه وَجَعَلْنا لَه نُوراً يَمْشِي بِه فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُه فِي الظُّلُماتِ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها » « 4 » به آن اشاره نموده . و نيز آيه شريفه زير به آن اشاره نموده ، مىفرمايد : « مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّه حَياةً طَيِّبَةً » « 5 » .
و حيات طيبى كه در آيه است ملازم با اثر طيب است . اثر حيات - كه قدرت و شعور است - در زندگى طيب ، طيب خواهد بود ، و وقتى قدرت و شعور طيب شد ، آثارى كه متفرع بر آن است يعنى اعمالى كه از صاحب چنين حياتى سر مىزند ، همه طيب و صالح خواهد بود ، و اين قدرت و شعور طيب ، همان است كه در آيه سوره انعام كه چند سطر پيش گذشت از آن تعبير به نور كرد ، و همچنين آيه « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّه وَآمِنُوا بِرَسُولِه يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِه وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِه » « 6 » .
و اين حيات ، زندگى خاصى است كريم كه آثارى خاص و ملازم با سعادت ابدى انسان دارد . حياتى است وراء حياتى كه مشترك بين مؤمن و كافر است ، و آثارش هم
هامش
( 1 و 2 و 3 ) مجمع البيان ، ج 9 ، ص 255 .
( 4 ) آيا كسى كه مرده بود ، و ما او را زنده كرديم ، و برايش نورى قرار داديم تا با آن در بين مردم زندگى كند ، مثل كسى است كه در ظلمتهايى قرار دارد كه بيرون شدن از آن برايش ممكن نيست . سوره انعام ، آيه 122 .
( 5 ) هر كس از مرد و زن عملى صالح كند در حالى كه ايمان داشته باشد ، او را به زندگى طيبى زنده مىكنيم . سوره نحل ، آيه 97 .
( 6 ) سوره حديد ، آيه 28 .