هستى ) به صرف اين گفتار همسرانشان ، مادر ايشان نمىشوند . مادران تنها همانهايند كه ايشان را زاييدهاند و اين مردان سخنى ناپسند و خلاف حقيقت مىگويند و خدا داراى عفو و مغفرت است ( 2 ) .
و كسانى كه بعضى از زنان خود را ظهار مىكنند و سپس از آنچه گفتهاند پشيمان مىشوند كفاره عملشان آزاد كردن يك برده قبل از تماس با زنان است . اين اندرزى است كه با آن موعظه مىشويد و خدا بدانچه مىكنيد با خبر است ( 3 ) .
حال اگر كسى نتوانست برده آزاد كند كفاره اش دو ماه روزه پشت سر هم و قبل از تماس با آن همسر است . پس اگر كسى توانايى اين را هم نداشت كفاره اش اطعام شصت مسكين است و اين بدان جهت است كه به خدا و رسولش ايمان آوريد . و آنچه گفته شد حدود خدا است و كافران عذابى دردناك دارند ( 4 ) .
بطور يقين كسانى كه با خدا و رسولش مخالفت مىكنند خوار و ذليل مىشوند هم چنان كه پيشينيان آنان ذليل شدند چون با اينكه ما آياتى روشن نازل كرديم هيچ بهانه اى براى مخالفت ندارند و كافران عذابى خوار كننده دارند ( 5 ) .
و اين عذاب در روزى است كه خدا همه آنان را مبعوث مىكند و بدانچه كردهاند خبر مىدهد چون خدا اعمال آنان را شمرده و خود آنان فراموش كردهاند و خدا بر هر چيزى ناظر و گواه است ( 6 ) .
بيان آيات
اين سوره متعرض مطالب گوناگون از احكام و آداب و صفات است . قسمتى از آن مربوط به حكم ظهار است ، قسمتى هم مربوط به نجوى و بيخ گوشى سخن گفتن است .
قسمتى هم مربوط به آداب نشستن در مجلس . و قسمتى راجع به اوصاف كسانى است كه با خدا و رسولش مخالفت مىكنند ، و يا با دشمنان دين دوستى مىورزند ، و كسانى را كه از دوستى با آنان احتراز مىكنند معرفى نموده ، به وعده اى جميل در دنيا و آخرت دلخوش مىسازد .
اين سوره به شهادت سياق آياتش در مدينه نازل شده .
* ( « قَدْ سَمِعَ اللَّه قَوْلَ الَّتِي تُجادِلُكَ فِي زَوْجِها وَتَشْتَكِي إِلَى اللَّه وَاللَّه يَسْمَعُ تَحاوُرَكُما . . . » ) *
در مجمع البيان مىگويد : كلمه « اشتكاء » كه مصدر فعل « تشتكى » است ، به معناى اظهار ناراحتى است ، و فرقش با كلمه « شكايت » اين است كه شكايت به معناى
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 311
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٣١١