ناملايماتى است كه ديگرى براى آدمى فراهم ساخته ، و « اشتكاء » اظهار ناراحتىهايى است كه خودش پيش آمده . و كلمه « تحاور » به معناى مراجعه به يكديگر در سخن گفتن است ، كه آن را « محاوره » نيز مىگويند . وقتى گفته مىشود « حاوره ، محاورة » معنايش اين است كه فلانى با فلان كسى گفتگو كرد « 1 » .
آيات چهارگانه و يا ششگانه اول سوره در باره ظهار نازل شده ، كه در عرب جاهليت يكى از اقسام طلاق بوده ، به اين صورت كه وقتى مىخواسته زنش را بر خود حرام كند مىگفته : « انت منى كظهر امى - تو نسبت به من مانند پشت مادرم هستى » . با گفتن اين كلام زنش از او جدا و تا ابد بر او حرام مىشده . بعد از ظهور اسلام يكى از مسلمانان مدينه ( انصار ) همسر خود را ظهار كرد ، و بعدا از كار خود پشيمان شد . همسرش نزد رسول خدا ( ص ) رفته جريان را عرضه داشت ، و راه چاره اى خواست تا دوباره شوهرش به او برگردد و با آن جناب مجادله مىكرد و به درگاه خدا شكوه مىنمود . در اينجا بود كه آيات شريفه مورد بحث نازل گرديد .
و مراد از « سمع » در جمله * ( « قَدْ سَمِعَ اللَّه » ) * استجابت دعا و برآوردن حاجت است . و كنايه آوردن از برآوردن حاجت و استجابت دعا به كلمه « سمع » در گفتگوها شايع است .
دليل اين معنا جمله * ( « تُجادِلُكَ فِي زَوْجِها وَتَشْتَكِي إِلَى اللَّه » ) * است كه ظهورش در اين است كه زن نامبرده در تلاش پيدا كردن راهى بوده كه از شوهرش جدا نشود ، اينها كه گفته شد راجع به جمله * ( « قَدْ سَمِعَ اللَّه » ) * بود . اما « سمع » در جمله * ( « وَاللَّه يَسْمَعُ تَحاوُرَكُما » ) * به همان معناى معروفش ( شنيدن ) است .
و معناى آيه اين است كه : خداى تعالى درخواست آن زن را كه با تو در مورد شوهرش مجادله مىكرد مستجاب كرد ، زنى كه شوهرش او را ظهار كرده بود ، و او از اندوه و بدبختى خود شكايت مىكرد و خدا گفتگوى تو را با او و او را با تو شنيد ، كه خدا شنواى صوتها و بيناى ديدنىها است .
* ( « الَّذِينَ يُظاهِرُونَ مِنْكُمْ مِنْ نِسائِهِمْ ما هُنَّ أُمَّهاتِهِمْ إِنْ أُمَّهاتُهُمْ إِلَّا اللَّائِي وَلَدْنَهُمْ . . . » ) *
در اين آيه مىفرمايد : كسانى كه همسران خود را ظهار مىكنند ، با اين عمل ، همسرشان مانند مادرشان نمىشود . مادرشان تنها آن كسى است كه ايشان را زاييده . و با
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 9 ، ص 246 .