* ( « نَحْنُ قَدَّرْنا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ » ) * آرى « 1 » تدبير امور خلق به جميع شؤون و خصوصياتش از لوازم خلقت و افاضه وجود است ، وقتى خداى تعالى به انسان هستى مىدهد ، هستى محدود مىدهد ، از همان اولين لحظه تكوينش تا آخرين لحظه زندگى دنيائيش ، و تمامى خصوصياتى كه در طول اين مدت به خود مىگيرد و رها مىكند ، همه از لوازم آن محدوديت است ، و جز و آن حد است و به تقدير و اندازه گيرى و تحديد خالق عز و جلش است ، كه يكى از آن خصوصيات هم مرگ او است ، پس مرگ انسان مانند حياتش به تقديرى از خدا است ، نه اينكه خدا نتوانسته انسان را براى هميشه آفريده باشد ، و چون او از چنين خلقتى عاجز بوده ، و قدرتش همين قدر بوده كه آفريده اش مثلا هفتاد سال دوام داشته باشد ، قهرا بعد از هفتاد سال دستخوش مرگ شود ( العياذ باللَّه ) .
و نه اينكه خدا او را براى هميشه زنده ماندن خلق كرده باشد ، و ليكن اسباب و عوامل مخرب و ويرانگر بر اراده خداى عز و جل غلبه كرده ، و مخلوق او را بميراند ، چون لازمه اين دو فرض اين است كه : قدرت خداى تعالى محدود و ناقص باشد ، در فرض اول نتوانسته باشد دوام بيشترى به مخلوق زنده اش بدهد ، و در فرض دوم نتوانسته باشد از هجوم عوامل ويرانگر جلوگيرى كند ، و اين در مورد خداى تعالى محال است ، براى اينكه قدرت او مطلق و اراده اش شكستناپذير است .
از اين بيان روشن شد كه منظور از جمله « * ( نَحْنُ قَدَّرْنا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ ) * » اين است كه بفهماند اولا مرگ حق است ، و در ثانى مقدر از ناحيه او است ، نه اينكه مقتضاى نحوه وجود يك موجود زنده باشد ، بلكه خداى تعالى آن را براى اين موجود مقدر كرده ، يعنى او را آفريده تا فلان مدت زنده بماند ، و در رأس آن مدت بميرد .
و نيز روشن گرديد كه مراد از جمله « و ما نحن بمسبوقين » - با در نظر گرفتن اينكه كلمه سبق به معناى غلبه و مسبوق به معناى مغلوب است - اين است كه : ما در عروض مرگ بر
هامش
( 1 ) در اينجا اين سؤال پيش مىآيد كه : چرا به جاى اينكه در پاسخ از آن سؤال بفرمايد : ما نطفه را انسان مىكنيم ، فرمود ما مرگ را در بين شما مقدر كردهايم ، و هيچ چيز ما را مغلوب نمىكند ؟ در پاسخ مىگوييم : از آنجايى كه بعد از شنيدن پاسخ مذكور به ذهن مىرسيد كه وقتى خلقت به دست خدا است ، پس بايد اين خلقت هم چنان باقى بماند ، و دستخوش مرگ و مير نگردد ، و اگر مىگردد لا بد عوامل مرگ بر اراده خدا چيره و غالبند ، لذا براى رفع اين توهم فرمود : مرگ را هم خود ما در بين شما قرار دادهايم .
« مترجم » .