با تقرير بعث و جزا و بيان كيفرها و پاداشهاى قيامت رد كند ، اينك در اين آيات ايشان را بر سر اينكه معاد و جزا را انكار كردند توبيخ مىكند ، به اينكه آورنده خبر بعث و جزا خدا است ، كه آفريدگار ايشان و مدبر امر ايشان و كسى است كه مرگ و ايجاد بعد از مرگ را برايشان مقدر كرده ، او مىداند كه از آغاز خلقتشان تا منتها اليه امرشان چه حوادثى بر آنان جريان مىيابد ، و نيز توبيخ مىكند به اينكه آن كتابى كه ايشان را از معاد خبر مىدهد قرآن كريم است ، كه از بازيچه دست شيطانها شدن و اولياى گمراه آنان مصون است .
سپس دوباره بر سر سخن شده حال طوايف سه گانه را يك بار ديگر بيان مىكند ، و خاطر نشان مىسازد كه اختلاف احوالى كه اين طوايف دارند ، از روز مرگشان شروع مىشود .
و در اينجا سوره خاتمه مىيابد .
* ( « نَحْنُ خَلَقْناكُمْ فَلَوْ لا تُصَدِّقُونَ » ) * سياق اين آيه سياق گفتگو در باره قيامت و جزا است ، در زمينه اى سخن مىگويد كه مشركين قيامت و جزا را انكار و تكذيب كرده بودند ، و در چنين زمينه اى جمله * ( « فَلَوْ لا تُصَدِّقُونَ » ) * تحريك و تشويق به تصديق مساله معاد و ترك تكذيب آن است ، و به طورى كه از حرف « فاء » كه بر سر جمله مذكور درآمده استفاده مىشود جمله قبلى تعليل اين جمله است ، و خلاصه مىفهماند اينكه شما را تشويق مىكنيم به تصديق معاد ، و دست برداشتن از تكذيب و انكار آن ، علتش اين است كه آخر ما خالق شما هستيم ، ( ما شما را آفريدهايم ، پس چرا گفته ما را در باره معاد تصديق نمىكنيد ؟ ) .
خواهيد گفت : به چه جهت خلقت خدا ايجاب مىكند كه مردم جزا و آمدن قيامت و وجود معاد را تصديق كنند ؟ جواب مىگوييم به دو جهت :
اول اينكه : وقتى خداى تعالى پديد آورنده انسانها از هيچ و پوچ باشد او مىتواند براى بار دوم هم ايشان را خلق كند ، هم چنان كه در جاى ديگر همين مطلب را آورده مىفرمايد :
« قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ » « 1 » .
جهت دوم اينكه : وقتى پديد آورنده مردم و مدبر امورشان و كسى كه خصوصيات و امرشان را او تقدير و اندازه گيرى مىكند خداى تعالى است ، پس او به آنچه با آنها مىكند و
هامش
( 1 ) آن منكر معاد پرسيد : چه كسى اين استخوانهاى پوسيده را زنده مىكند ؟ بگو : همان كسى زنده مىكند كه براى اولين بار و بدون سابقه و الگو آنها را بيافريد ، و او به هر خلقى دانا است . سوره يس ، آيه 78 و 79 .