حوادثى كه برايشان پيش مىآورد داناتر است ، و چون داناتر است وقتى به ايشان خبر مىدهد كه به زودى مبعوثشان مىكند ، و بعد از مردن بار ديگر زنده شان نموده جزاى اعمالشان را چه خير و چه شر مىدهد ، ديگر چاره اى جز تصديقش ندارند ، پس هيچ عذرى براى تكذيب كنندگان خبرهايى كه او در كتابش داده باقى نمىماند ، و يكى از آن خبرها بعث و جزا است ، هم چنان كه خودش فرمود : « ألا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ » « 1 » و نيز فرموده :
« كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُه وَعْداً عَلَيْنا إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ » « 2 » .
پس حاصل مفاد آيه اين شد كه : ما شما را خلق كردهايم ، و مىدانيم كه با شما چه مىكنيم ، و به زودى آنچه بنا داريم در باره شما انجام خواهيم داد ، و اينك به شما خبر مىدهيم كه به زودى زنده تان مىكنيم ، و در برابر آنچه مىكرديد جزايتان خواهيم داد ، با اين حال چرا خبرهايى را كه در كتاب نازل بر شما به شما مىدهيم تصديق نمىكنيد ؟
در اين آيه و آيات بعديش التفاتى از غيبت به خطاب به كار رفته ، چون قبلا مردم غايب فرض شده بودند ، مىفرمود : * ( « هذا نُزُلُهُمْ يَوْمَ الدِّينِ ) * - اين پذيرايى از ايشان است در روز جزا » ، ولى در ابتداى آيات مورد بحث مردم مخاطب قرار گرفتهاند ، روى سخن به ايشان كرده مىفرمايد : * ( « نَحْنُ خَلَقْناكُمْ » ) * ، و اين دگرگون كردن سياق براى اين بوده كه در آيات مورد بحث بناى توبيخ آنان را داشته ، و در توبيخ ، خطاب مؤكدتر از غيبت است ، و گفتن اينكه شما چنين و چنانيد مؤثرتر از گفتن ايشان چنين و چنانند مىباشد .
* ( « أفَرَأَيْتُمْ ما تُمْنُونَ » ) * كلمه « تمنون » مضارع جمع حاضر از مصدر امناء است ، و « امناء » به معناى ريختن نطفه است ، كه منظور از آن در اينجا ريختن در رحم زنان است ، و معناى آيه اين است كه : به من خبر دهيد در خلقت انسانها شما پدران و مادران غير از ريختن نطفه چه نقشى داريد ؟
* ( « أأَنْتُمْ تَخْلُقُونَه أَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ » ) * آيا شما آن نطفه را به صورت انسانى مثل خود در مىآوريد ، يا خالق آن ماييم و تبديلش به صورت بشر به دست ما صورت مىگيرد ؟
هامش
( 1 ) آيا كسى كه آفريده و با اينكه اين آفريننده لطيف و با خبر است نمىداند ؟ . سوره ملك ، آيه 14 .
( 2 ) همانطور كه ما انسان را براى اولين بار خلق كرديم ، او را دوباره اعاده مىدهيم ، اين وعده اى است كه وفاى به آن را بر خود واجب كردهايم ، و ما هر چه گفتهايم كردهايم . سوره انبياء ، آيه 104 .