عبارت باشد از انعدام و فناء .
بعضى « 1 » از مفسرين احتمال دادهاند كلمه « امثال » در آيه شريفه جمع مثل - به دو فتحه - باشد ، كه به معناى وصف است ، و در نتيجه دو جمله « عَلى أَنْ نُبَدِّلَ » و « نُنْشِئَكُمْ . . . »
هر دو يك معنا را افاده كنند ، و آن اين است كه ما مرگ را بر اين اساس مقدر كردهايم كه اوصافتان را دگرگون سازيم ، و در آخرت به خلقتى شما را مبعوث كنيم كه خودتان نمىدانيد ، مثلا بعضى از شما را به صفت و شكل سگ محشور كنيم ، بعضى ديگر را به صورت خوك و يا اشكال و صور ديگر ، بعد از آنكه در دنيا بر صفت انسان بوديد ، ولى معناى قبلى جامعتر و پرفايده تر است .
* ( « وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الأُولى فَلَوْ لا تَذَكَّرُونَ » ) * مراد از « نشاه اولى » دنيا است ، و مراد از « علم به آن » ، علم به خصوصيات آن است ، كه مستلزم اذعان به نشاه اى ديگر و جاودانه است ، نشاه اى كه در آن به اعمال جزا مىدهند ، براى اينكه از نظام حيرتانگيز عالم دنيا اين معنا به طور يقين به دست مىآيد كه لغو و باطلى در عالم هستى نيست ، و قطعا براى اين نشاه فانى غايت و هدفى است باقى ، و نيز از ضروريات نظام دنيا اين است كه مىبينيم هر موجودى به سوى سعادت نوعيه اش هدايت شده ، و انسانها هم بايد از طريق بعث رسل و تشريع شرايع و توجيه امر و نهى به سوى سعادتشان هدايت شوند ، و اين نيز صورت نمىگيرد مگر اينكه در برابر اعمال نيك پاداشى و در مقابل اعمال زشت كيفرى مقرر شود ، و چون دنيا براى پاداش و كيفر تنگ است ، ناگزير بايد در عالمى ديگر كه همان نشاه آخرت است صورت بپذيرد ( به آيه 27 و 28 از سوره ص مراجعه شود ) .
و اما اينكه چگونه ممكن است انسانها يك بار ديگر زنده شوند ، دليل اين امكان نيز در همين نشاه دنيا است ، چون در اين نشاه ديدند و فهميدند كه آن خدايى كه اين عالم را از كتم عدم به هستى آورد ، و چنين قدرتى داشت ، او بر ايجاد بار دومش نيز قادر است : « قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ » « 2 » و اين خود برهانى است بر امكان معاد ، و بر طرف كردن استبعاد منكرين آن .
و كوتاه سخن اينكه : با علم به نشاه دنيا براى انسانها علمى نيز به مبادى اين برهان پيدا مىشود ، برهانى كه امكان بعث را اثبات مىكند ، و استبعادى را كه منكرين نسبت به
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 27 ، ص 147 .
( 2 ) بگو اين استخوانهاى پوسيده را همان كسى زنده مىكند كه بار اول ايجادش كرد . سوره يس ، آيه 79 .