* ( « قُلْ إِنَّ الأَوَّلِينَ وَالآخِرِينَ لَمَجْمُوعُونَ إِلى مِيقاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ » ) * در اين آيه خداى تعالى به رسول گرامى خود دستور مىدهد از استبعاد آنان نسبت به معاد پاسخ داده ، آن را تثبيت كند ، و آن گاه به ايشان خبر دهد كه در روز قيامت چه زندگيى دارند ، طعام و شرابشان چيست ؟ طعامشان زقوم و شرابشان حميم است .
و حاصل پاسخ اين است كه : اولين و آخرين هر دو دسته به سوى ميقات روزى معلوم جمع مىشوند ، و اينكه بين خود و اولين فرق گذاشتند بعث خود را امرى بعيد و بعث آنان را بعيدتر دانستند صحيح نيست .
و كلمه « ميقات » به معناى وقت معينى است ، كه امرى را با آن تحديد كنند ، و منظور از « يوم معلوم » روز قيامت است كه نزد خدا معلوم است ، پس اضافه ميقات به كلمه « يوم معلوم » با اينكه گفتيم خود ميقات به معناى وقت معين است اضافه اى است بيانى .
* ( « ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ لآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ » ) * اين آيات تتمه كلامى است كه گفتيم رسول خدا ( ص ) مامور بوده با منكرين معاد در ميان بگذارد ، و در اين آيات از مال كار آنان در روز قيامت و وضعى كه آن روز دارند ، و طعام و شرابى كه دارند خبر مىدهد .
و اگر آنان را به خطاب ضالين و مكذبين مخاطب كرد ، براى اين بود كه به علت شقاوت و ملاك خسرانشان در روز قيامت اشاره كرده باشد ، و آن ملاك اين است كه :
ايشان از طريق حق گمراه بودند ، و اين گمراهى در اثر استمرارى كه در تكذيب و اصرارى كه بر حنث داشتند در دلهايشان رسوخ كرده ، و اگر تنها گمراه بودند و ديگر تكذيب نمىداشتند ، اميد آن مىرفت كه نجات يابند ، و هلاك نگردند اما دردشان تنها گمراهى نبود .
و كلمه « من » در جمله « من شجر » ابتدايى است ، و در جمله « من زقوم » بيانيه است .
احتمال هم دارد « من زقوم » بدل باشد از « من شجر » . و ضمير « منها » به شجر و يا به ثمر بر مىگردد ، و اين دو نام هم جايز است ضمير مؤنث به آن برگردد و هم ضمير مذكر ، و بخاطر همين در اينجا ضمير مؤنث به آن برگردانيده ، و در آيه بعدى ضمير مذكر آورده ، فرموده : * ( « فَشارِبُونَ عَلَيْه » ) * ، و بقيه الفاظ آيه روشن است . مىفرمايد : سپس شما اى گمراهان تكذيب كننده از درختى ( و يا از ميوه درختى ) از زقوم خواهيد خورد ، و شكمها از آن پر خواهيد كرد .
* ( « فَشارِبُونَ عَلَيْه مِنَ الْحَمِيمِ فَشارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ » ) * كلمه « على » در « عليه » كه استعلاء را مىرساند در مورد اين آيه مىفهماند منظور
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 216
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٢١٦