مىكند ، و به اين وسيله آنچه از حس شنونده و ادراكش غايب است را براى او ممثل مىسازد ، و شنونده مىتواند بر احضار تمامى اوضاع عالم مشهود چه روشن و درشت آن و چه باريك و دقيقش ، چه موجودش و چه معدومش ، چه گذشته اش و چه آينده اش در ذهن خود توانا شود ، و پس از حضور مفاهيم به هر وضعى از اوضاع معانى غير محسوس ( كه تنها راه دركش نيروى فكر آدمى است و حس ظاهرى راهى بدان ندارد ) دست يابد ، و خلاصه گوينده با صدايى كه از خود در مىآورد ، با حروف تركيب نيافته و تركيب يافته اش تمامى اينها را كه گفتيم در ذهن شنونده خود حاضر سازد ، و در پيش چشم دلش ممثل سازد ، به طورى كه گويى دارد آنها را مىبيند ، هم اعيان آنها را و هم معانى را .
و مقدار دخالت اين نعمت ، يعنى نعمت سخن گفتن در زندگى انسان حاجت به بيان ندارد ، چون همه مىدانيم زندگى آدميان اجتماعى و مدنى است ، و اين زندگى در آغاز پيدايش بشر صورت نگرفت ، و به ترقى و تكامل امروزيش نرسيد مگر از همين راه كه براى هر چيزى نامى نهاد ، و بدين وسيله باب تفهيم و تفهم ( فهميدن و فهماندن ) را به روى خود بگشود ، و اگر اين نبود هيچ فرقى ميان او و حيوان بىزبان نبود ، زندگى او نيز مانند حيوانات جامد و راكد مىماند .
و بهترين و قوىترين دليل بر اينكه الهام الهى بشر را به سوى بيان هدايت نموده ، و اينكه مساله بيان و سخن گفتن ريشه از اصل خلقت دارد ، اختلاف لغتها و زبانها در امتهاى مختلف و حتى طوايف مختلف از يك امت است ، چون مىبينيم كه اختلاف امتها و طوايف در خصايص روحى و اخلاق نفسانى و نيز اختلاف آنان به حسب مناطق طبيعى كه در آن زندگى مىكنند اثر مستقيم در اختلاف زبانهايشان دارد ، هم چنان كه قرآن كريم به اين نعمت عظمى اشاره نموده مىفرمايد : « وَمِنْ آياتِه خَلْقُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوانِكُمْ » « 1 » .
و منظور از اينكه فرمود : * ( « عَلَّمَه الْبَيانَ » ) * اين نيست كه خداى سبحان لغات را براى بشر وضع كرده ، و سپس به وسيله وحى به پيغمبرى از پيامبران و يا به وسيله الهام به همه مردم ، آن لغات را به بشر تعليم داده باشد ، براى اينكه خود انسان بدان جهت كه به حكم اضطرار در ظرف اجتماع قرار گرفت طبعا به اعتبار تفهيم و تفهم وادار شد ، نخست با اشاره و سپس با صدا
هامش
( 1 ) و از آيات او خلقت آسمانها و زمين ، و اختلاف زبانها و رنگهاى شما است . سوره روم ، آيه 22 .