اتصال لفظى هم داشته باشند ، لذا در ظاهر لفظ نفرمود : « الشمس و القمر بحسبانه » « و النجم و الشجر يسجدان له » ، چون همه مىدانستند . حسبان ، حسبان خداست و سجده هم براى او است نه براى غير او .
آن گاه سؤالى ديگر پيش مىكشد كه : چرا جملات مذكور با حرف عطف نيامد ؟ و نفرمود : « الرحمن علم القرآن و خلق الانسان و علمه البيان و الشمس و القمر يسجدان » ؟ و حاصل پاسخى كه مىدهد اين است كه : در جمله هاى اول كه بدون واو عاطفه آورده خواسته است حساب انگشتشمارى را پيش گرفته باشد ، تا هر يك از جمله ها مستقل در توبيخ كسانى باشد كه منكر نعمتهاى رحمان و خود رحمانند ، مثل اينكه شما خواننده وقتى مىخواهى شخص ناسپاسى را سرزنش كنى انگشتان خود را يكى يكى تا كرده مىگويى :
آخر فلانى تو را كه مردى فقير و تهى دست بودى بىنياز كرد ( اين يكى ) ، و تو را كه مردى خوار و خفيف بودى عزت و آبرو داد ( اين هم يكى ) و تو را كه مردى بىكس و كار بودى صاحب كس و كار و فاميل و فرزندت كرد ( اين هم يكى ) و با تو رفتارى كرد كه احدى با احدى نمىكند ، آن وقت چگونه احسان او را انكار مىكنى ؟
در آيات اول اين روش را پيش گرفت ، و سپس كلام را بعد از آن توبيخ دوباره به روش اولش برگرداند ، تا آنچه كه به خاطر تناسب و تقارب وصلش واجب است وصل كرده باشد ، و به اين منظور واو عاطفه را بر سر جمله * ( « وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدانِ » ) * و جمله * ( « وَالسَّماءَ رَفَعَها . . . » ) * در آورد « 1 » .
* ( « وَالسَّماءَ رَفَعَها وَوَضَعَ الْمِيزانَ » ) * در صورتى كه مراد از كلمه « سماء » جهت بلندى و بالا باشد معناى رفع آن عبارت مىشود از اينكه سماء را در اصل بلند و بالا آفريد ، نه اينكه بعد از خلقت آن را بلند كرد و به بالا برد ، و در صورتى كه مراد از آن خود جهت بالا نباشد ، بلكه أجرامى باشد كه در جهت بالا قرار دارند ، آن وقت معناى رفع آن تقدير محلهاى آنها خواهد بود ، و معناى جمله اين خواهد بود كه : خداى تعالى محل ستارگان را نسبت به زمين بلند قرار داد ، و اين تقدير را آن روز كرد كه زمين و آسمان همه يكپارچه بود ، بعدا آنها را فتق و جداى از هم كرد ، هم چنان كه فرمود :
« أوَ لَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَالأَرْضَ كانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما » « 2 » و به هر تقدير چه آن باشد
هامش
( 1 ) تفسير كشاف ، ج 4 ، ص 443 .
( 2 ) مگر آنها كه كفر ورزيدند نمىبينند كه آسمانها و زمين يكپارچه بودند ، و ما آنها را از هم جدا كرديم ؟ ! سوره انبياء ، آيه 30 .