بعضى « 1 » هم گفتهاند : مفعول اول آن كه گفتيم حذف شده رسول خدا ( ص ) و يا جبرئيل است ، يعنى خدا قرآن را به محمد ( ص ) و يا به جبرئيل آموخته . ولى آنچه به نظر ما رسيد به سياق آيه نزديكتر است .
* ( « خَلَقَ الإِنْسانَ عَلَّمَه الْبَيانَ » ) * در اين جمله از ميان همه مخلوقات نخست خلقت انسان را ذكر كرده ، انسانى كه در آيات بعد خصوصيت خلقتش را بيان نموده ، مىفرمايد : * ( « خَلَقَ الإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ كَالْفَخَّارِ » ) * و اين به خاطر اهميتى است كه انسان بر ساير مخلوقات دارد ، آرى انسان يا يكى از عجيبترين مخلوقات است ، و يا از تمامى مخلوقات عجيبتر است ، كه البته اين عجيبتر بودن وقتى كاملا روشن مىشود كه خلقت او را با خلقت ساير مخلوقات مقايسه كنى ، و در طريق كمالى كه براى خصوص او ترسيم كردهاند دقت به عمل آورى ، طريق كمالى كه از باطنش شروع شده ، به ظاهرش منتهى مىگردد ، از دنيايش آغاز شده به آخرتش ختم مىگردد ، هم چنان كه خود قرآن در اين باره فرمود : « لَقَدْ خَلَقْنَا الإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ ثُمَّ رَدَدْناه أَسْفَلَ سافِلِينَ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ » « 2 » و كلمه « بيان » در جمله مورد بحث به معناى پرده بردارى از هر چيز است ، و مراد از آن در اينجا كلامى است كه از آنچه در ضمير هست پرده بر مىدارد ، و خود اين از عظيمترين نعمتهاى الهى است ، و تعليم اين بيان از بزرگترين عنايات خدايى به انسانها است ، ( آرى اينكه خداى سبحان ابزار سخن گفتن را به ما داده ، و طرز آن را به ما آموخته ، تا آنچه در دل خود داريم به ديگران منتقل كنيم ، و به آنها بفهمانيم كه چه مىخواهيم و چه مىفهميم ، به راستى از عظيمترين نعمتها است ) پس كلام ، صرف آواز نيست ، كه ما آن را با به كار بردن ريه و قصبه آن و حلقوم از خود سر دهيم ، همانطور كه حيوانات از خود سر مىدهند ، و نيز صرف تنوع دادن به صوتى كه از حلقوم بيرون مىشود نيست ، كه در نتيجه فرق ما با ساير حيوانات اين باشد كه ما مىتوانيم از حلقوم خود صدا در آورده ، و در فضاى دهن آن را تكه تكه نموده به اشكال مختلف در آوريم .
بلكه انسان با الهامى طبيعى كه موهبتى است از ناحيه خداى سبحان با يكى از اين صوتهاى تكيه دار بر مخرج دهان كه آن را حرف مىنامند ، و يا با چند حرف از اين حروف كه با هم تركيب مىكند علامتى درست مىكند كه آن علامت به مفهومى از مفاهيم اشاره
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 27 ، ص 98 .
( 2 ) همانا ما انسان را در بهترين قوام خلق كرديم و آن گاه همان انسان را به پستترين پستىها برگردانديم مگر آنهايى را كه ايمان آورده و اعمال صالح كردند . سوره تين ، آيه 6 .