و مراد از « ظهرها » روى زمين است ، چون مردم روى زمين زندگى مىكنند ، علاوه بر اين در آيه قبلى ذكرى از زمين به ميان آمده بود .
و مراد از « دابة - جنبنده » هر موجودى است كه روى زمين جنب و جوش و حركتى داشته باشد ، چه حيوان و چه انسان . و اگر به كيفر كفر و تكذيب انسانها ، همه جنبندگان را هلاك مىكند ، براى اين است كه همه جنبندگان براى انسان خلق شدهاند ، هم چنان كه خالق تعالى خودش فرمود : « خَلَقَ لَكُمْ ما فِي الأَرْضِ جَمِيعاً » « 1 » و اينكه بعضى « 2 » از مفسرين گفتهاند : اين هلاكت همه جنبندگان به خاطر شومى گناهان است ، هم چنان كه از آيه « وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً » برمىآيد كه پاره اى از گناهان و ظلمها فتنه اى مىآورد عالمگير ، كه غير از مرتكب ظلم را نيز شامل مىشود . درست نيست ، براى اينكه شومى گناه نبايد از گناهكار تجاوز كند و دامنگير غير او شود ، هم چنان كه خداى تعالى فرموده : « وَلا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى » « 3 » و اما آيه اى كه شاهد آورد ، يعنى آيه « وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً » « 4 » مدلولش - به بيانى كه در تفسير سوره انفال گذشت - اين است كه : فتنه ناشى از ظلم تنها به كسانى از ايشان مىرسد كه مرتكب ظلم شدند ، نه به عموم مردم اعم از ستمكاران و غير آنها - براى مزيد اطلاع به همانجا مراجعه شود .
* ( « وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى » ) * - منظور از « اجل مسمى » مرگ و يا قيامت است ، * ( « فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّه كانَ بِعِبادِه بَصِيراً » ) * ، يعنى وقتى اجلشان رسيد ، خدا به كار بندگان بصير است ، هر يك را به آنچه كه كرده جزا مىدهد ، و به اعمالشان داناست ، چون بندگان او هستند ، و چگونه ممكن است خالق از خلق خود و رب از عمل بنده خود غافل و جاهل باشد ؟
از آنچه گذشت روشن شد كه : جمله * ( « فَإِنَّ اللَّه كانَ بِعِبادِه بَصِيراً » ) * از باب به كار بردن سبب در جاى مسبب است ، كه همان جزا باشد .
و آيه شريفه يعنى جمله * ( « وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّه النَّاسَ . . . » ) * در حقيقت در جاى جواب از سؤالى تقديرى قرار گرفته ، سؤالى كه ناشى از آيه قبلى مىشد ، چون در آيه قبلى خداى تعالى اهل نيرنگ و تكذيب را - كه همان مشركين مكه باشند - تهديد مىكرد به مؤاخذه ، و براى آنان
هامش
( 1 ) تمامى آنچه را كه روى زمين است براى شما خلق كرد . سوره بقره ، آيه 29 .
( 2 ) تفسير كشاف ، ج 3 ، ص 619 .
( 3 ) هيچ گناهكارى گناه ديگرى را حمل نمىكند . سوره فاطر ، آيه 15 .
( 4 ) سوره انفال ، آيه 25 .