بعضى « 1 » هم گفتهاند : عطف است بر كلمه « نفورا » و اضافه در آن ، اضافه موصوف به صفت است ، به دليل اينكه بار دوم فرموده : * ( « وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ . . . » ) *
* ( « وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِه » ) * - يعنى مكر بد نازل نمىشود و نمىرسد مگر به صاحبش ، و در غير از خود او مستقر نمىشود ، براى اينكه هر چند مكر بد ، بسا مىشود كه به شخص مكر شده صدمه اى وارد مىآورد ، و ليكن چيزى نمىگذرد كه از او زايل مىشود و دوام نمىآورد ، ولى اثر زشت آن بدان جهت كه مكر سيئ است در نفس مكر كننده باقى مىماند ، و چيزى نمىگذرد كه آن اثر ظاهر گشته ، گريبانش را مىگيرد و به خاطر آن مجازات مىشود ، حال يا در دنيا و يا در آخرت . و به همين جهت در مجمع البيان آيه شريفه را تفسير كرده به اينكه : كيفر مكر سيئ جز به مرتكبش نمىرسد « 2 » .
و اين آيه شريفه كلامى است از باب مثل « 3 » ، نظير اين جمله كه قرآن كريم فرموده :
« إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ » « 4 » ، و نيز فرموده : « فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّما يَنْكُثُ عَلى نَفْسِه » « 5 » .
* ( « فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا سُنَّتَ الأَوَّلِينَ » ) * - « نظر » و « انتظار » هر دو به معناى توقع است ، و « فاء » براى تفريع و نتيجه است كه جمله را از ما قبل نتيجه گيرى مىكند . و استفهام در آن انكارى است ، و معنايش اين است كه : و چون مكر سيئ مىكنند ، و مكر سيئ جز به صاحبش برنمىگردد ، پس مكاران ، جز سنت جارى در امم گذشته كه همان عذاب الهى نازل بر مكاران است ، كه اثر مكر و تكذيبشان به آيات خدا بود ، انتظار ديگرى را نمىكشند .
* ( « فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّه تَبْدِيلًا وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّه تَحْوِيلًا » ) * - تبديل سنت خدا به اين است كه : عذاب خدا را بردارند ، و به جايش عافيت و نعمت بگذارند ، و « تحويل سنت » عبارت از اين است كه : عذاب فلان قوم را كه مستحق آن مىباشند ، به سوى قومى ديگر برگردانند ، و سنت خدا نه تبديل مىپذيرد و نه تحويل ، براى اينكه خداى تعالى بر صراط مستقيم است ، حكم او نه تبعيض دارد و نه استثناء . هم چنان كه خداى تعالى مشركين مورد نظر آيه را در جنگ بدر به عذاب خود گرفت ، و همگى را كشت . و خطاب در آيه به رسول خدا
هامش
( 1 ) تفسير كشاف ، ج 3 ، ص 618 .
( 2 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 412 .
( 3 ) هم چنان كه در نظير آن مىگويند « من حفر بئرا لاخيه أو شك ان يقع فيه - هر كس براى برادرش چاه بكند ، به زودى خودش در آن مىافتد » - مترجم .
( 4 ) ستم شما تنها عليه خود شما است . سوره يونس ، آيه 23 .
( 5 ) و هر كه پيمان بشكند عليه خود شكسته است . سوره فتح ، آيه 10 .