( ص ) ، و يا به عموم شنوندگان است .
* ( « أوَ لَمْ يَسِيرُوا فِي الأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَكانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً » ) * اين آيه شريفه براى سنت جارى در امتهاى گذشته ، شاهد مىآورد و مىفرمايد كه :
امتهاى گذشته با اينكه از مشركين مكه قوىتر بودند ، با اين حال خداوند آنها را به كيفر مكر و تكذيبشان بگرفت .
* ( « وَما كانَ اللَّه لِيُعْجِزَه مِنْ شَيْءٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الأَرْضِ إِنَّه كانَ عَلِيماً قَدِيراً » ) * اين آيه تتمه بيان است ، تا مشركين مكه را بيشتر انذار و تخويف كرده باشد ، و حاصل معنايش اين است كه : پس اينان بايد از خدا بترسند ، و بايد به او ايمان بياورند ، و با او نيرنگ نكنند ، و آياتش را تكذيب ننمايند ، كه سنت خدا در اين باره همان عذاب است ، هم چنان كه ماجراى امتهاى گذشته كه چگونه خدا هلاكشان كرد و عذابشان نمود ، بر اين سنت شهادت مىدهد ، زيرا با اينكه آن امتها از اين مشركين قوىتر بودند ، نتوانستند خدا را عاجز كنند ، چون در همه آسمانها و زمين چيزى و كسى نيست كه با نيرو و يا نيرنگ خود خدا را عاجز كند ، زيرا او عليم على الاطلاق است ، غفلت و جهل در او راه ندارد تا دشمن ، او را در حال غفلت و جهل فريب دهد ، و نيز او قادر على الاطلاق است و چيزى تاب مقاومت با او را ندارد .
* ( « وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّه النَّاسَ بِما كَسَبُوا ما تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ . . . » ) *
مراد از « مؤاخذه » در اين آيه ، مؤاخذه دنيوى است ، به دليل اينكه دنبالش فرموده : * ( « وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى ) * - ليكن عذابشان راى براى مدتى معين تاخير مىاندازد . . . » . و مراد از كلمه « ناس » تمامى مردم است ، چون قبل از آيه شريفه ، از مؤاخذه بعضى از مردم كه همان نيرنگبازان و تكذيب كنندگان به آيات خدا باشند ، گفتگو كرده بود .
و مراد از جمله * ( « بِما كَسَبُوا » ) * گناهانى است كه كسب كردهاند ، به قرينه مؤاخذه ، كه همان عذاب باشد ، و به شهادت اينكه در جاى ديگر همين معنا را آورده ، و فرموده : « وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّه النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ ما تَرَكَ عَلَيْها مِنْ دَابَّةٍ » « 1 » .
هامش
( 1 ) اگر خدا مردم را به كيفر ستمهايى كه مىكنند بگيرد ، هيچ جنبنده اى بر روى زمين باقى نمىماند . سوره نحل ، آيه 61 .