* ( « فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِه وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ » ) * - احتمال دارد ضمير در « منهم » به همان برگزيده شدگان برگردد ، كه در نتيجه هر سه طايفه يعنى ظالم به نفس ، مقتصد ، و سابق به خيرات ، در وراثت شريكند ، چيزى كه هست وارث حقيقى همان عالم به كتاب ، و حافظ كتاب است ، كه عبارت است از سابق به خيرات .
احتمال هم دارد ضمير مزبور به كلمه « عبادنا » برگردد ، البته در صورتى كه اضافه عباد به كلمه « نا » شرافتى به عباد ندهد ، آن وقت كلمه « فمنهم » تعليل را مىرساند ، و چنين معنا مىدهد : ما تنها كتاب را به بعضى از بندگان خود ارث داديم ، و آنان عبارتند از عده اى كه ما ايشان را برگزيديم ، نه همه بندگان ، براى اينكه بعضى از بندگان ما ظالم به نفس خود بودند ، و بعضى هم ميانه رو بودند ، و بعضى سابق به خيرات بودند ، و همه اين سه طايفه صلاحيت وراثت كتاب را نداشتند .
ممكن است وجه اول را تاييد كرد به اينكه چه مانعى دارد وراثت را به همه نسبت دهيم ، در حالى كه قائمين واقعى به امر وراثت بعضى از افراد باشند ، هم چنان كه نظير اين گونه نسبت را در آيه « وَأَوْرَثْنا بَنِي إِسْرائِيلَ الْكِتابَ » « 1 » مىبينيم .
و از اينكه در آيه شريفه بين سه طايفه ظالم به نفس ، مقتصد ، و سابق به سوى خيرات ، مقابله انداخته ، فهميده مىشود كه مراد از ظالم به نفس كسى است كه گناهى به گردن داشته باشد ، و اين عنوان شامل هر مسلمانى از اهل قرآن مىشود ، چون اهل قرآن است كه عنوان اصطفاء و وارث قرآن بر او صادق است .
و مراد از « مقتصد » كه به معناى متوسط است ، آن كسى است كه : در وسط راه ، و بين طريق واقع است . و مراد از سابق به سوى خيرات به اذن خدا ، آن كسى است كه : از دسته اول يعنى ظالم به نفس ، و از دسته دوم ، يعنى ميانه روها ، به درجات قرب نزديكتر است ، و اين طايفه به اذن خدا نسبت به آن دو طايفه ديگر ، به خاطر فعل خيرات ، امامت دارند ، هم چنان كه خداى تعالى مىفرمايد : « وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ » « 2 » .
* ( « ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ » ) * - يعنى اينكه قبلا گفتيم كتاب را ارث داديم ، خود فضلى است بزرگ ، از ناحيه خدا ، كه فعاليت و كوشش كسى در آن دخالت ندارد ، و چنان نيست كه كسى از راه عمل به وظايف ، به آن فضل برسد .
هامش
( 1 ) ما كتاب را به بنى اسرائيل ارث داديم . سوره مؤمن ، آيه 54 .
( 2 ) آنان كه در ايمان بر همه پيشى يافتند آنان مقربند . سوره واقعه ، آيه 11 .