و در معناى ظالم به نفس و مقتصد و سابق نيز اختلاف كردهاند ، بعضى « 1 » گفتهاند :
ظالم ، كسى است كه ظاهرش از باطنش بهتر باشد و مقتصد ، آن كسى است كه ظاهر و باطنش يكسان باشد ، و سابق ، آن كسى است كه باطنش از ظاهرش بهتر باشد . بعضى « 2 » ديگر گفتهاند : مراد از سابق آن كسانى هستند كه در عهد رسول خدا ( ص ) اسلام آوردند ، يعنى صحابه آن جناب ، و مقتصد كسانى هستند كه پا به جاى پاى اصحاب آن جناب گذاشته باشند ، و ظالم به نفس ساير مردمند . بعضى « 3 » ديگر گفتهاند : ظالم به نفس كسى است كه گناه بر او غلبه كرده باشد ، و مقتصد آن كسى است كه گناه و ثوابش يكسان ، و خلاصه متوسط الحال باشد ، و سابق آن كسى است كه به درگاه خدا تقرب جسته ، و در درجات قرب از ديگران پيشى گرفته باشد .
البته در اين بين اقوال متفرق ديگرى هست كه ذكر نكرديم ، و اگر احتمالات مذكور را در يكديگر ضرب كنيم از هزار احتمال بالاتر مىشود .
* ( « جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤاً وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ » ) * كلمه « يحلون » مضارع مجهول از باب تفعيل است و مصدر آن تحليه است و « تحليه » به معناى خودآرايى است . و كلمه « اساور » جمع أسوره و « أسوره » هم جمع سوار - به كسره سين - است ، راغب گفته : سوار زن ، دستواره آن است ( النگو ) و اين كلمه فارسى است ، كه بعد از عربى شدن به صورت سوار درآمده « 4 » .
« جنات عدن » - ظاهرا اين جمله بيان همان فضل كبير باشد . در مجمع البيان گفته :
اين جمله تفسير فضل است گويا شخصى پرسيده : اين فضل كبير چيست ؟ در پاسخ فرموده :
بهشتهايى است كه تقديرش يا پاداش جنات است ، يا دخول جنات ، و ممكن هم هست كلمه « جنات » بدل از فضل باشد ، گويا فرموده : « ذلك دخول جنات - آن داخل شدن بهشت است » « 5 » . و بقيه الفاظ آيه روشن است .
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 409 .
( 2 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 408 .
( 3 ) روح المعانى ، ج 22 ، ص 196 .
( 4 ) مفردات راغب ، ماده « سور » .
( 5 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 409 .