و معناى آيه بنا بر وجه دوم كه جمله * ( « بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً » ) * دروغى باشد از مشركين ، اين مىشود : خداوند مثل اين ضلالت ، كافران را گمراه مىكند ، آن وقت برگشت كارشان به اين مىشود كه ناگزير شوند به دروغ گفتن در موقعى كه يقين دارند كه اين دروغ گفتن سودى به حالشان ندارد .
البته جمله مورد بحث به معانى ديگرى نيز تفسير شده كه نزديك به يكديگرند و با تفسيرى هم كه ما كرديم نزديكترند .
* ( « ذلِكُمْ بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ » ) * كلمه « تفرحون » مضارع از « فرح » است و « فرح » به معناى مطلق خوشحالى است ، ولى « مرح » به معناى افراط در خوشحالى است كه از اعمال مذموم بشمار مىرود . راغب گفته : « فرح » به معناى گشادگى دل است ، به وسيله لذتى زودگذر كه بيشتر در لذتهاى بدنى است « 1 » ، ولى « مرح » به معناى شدت فرح و بى بند و بارى در آن است « 2 » .
و جمله * ( « ذلِكُمْ بِما كُنْتُمْ » ) * اشاره است به عذابى كه كفار در آن قرار دارند ، و حرف « با » در كلمه « بما » باى سببيت و يا باى مقابله است .
و معنايش اين است كه : اين عذابى كه شما در آن قرار گرفتهايد به سبب ( و يا در مقابل ) فرحى است كه در زمين بدون حق مىكرديد ، از لذات عاجل دنيا كام مىگرفتيد . و نيز به سبب ( و يا در مقابل ) افراطى است كه در فرح خود مىكرديد ، چون دلهايتان شيفته لذات دنيا و زينت آن بود و با هر حقى كه مخالف باطل شما بود دشمنى مىكرديد ، در نتيجه به خاطر احياى باطل خود و از بين بردن حق و كوبيدن آن فرح و مرح مىكرديد .
در مجمع البيان گفته : اگر فرح را مقيد به قيد « به غير الحق » كرد ، ولى « مرح » را مطلق آورد ، براى اين است كه گاهى فرح به خاطر حق دست مىدهد ، و چنين فرحى ممدوح است ، گاهى هم مىشود كه به باطل دست مىدهد كه آن مذموم است ، ولى مرح جز مذموم و باطل نمىتواند باشد « 3 » .
* ( « ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ » ) * يعنى داخل درهاى جهنم شويد كه برايتان تقسيم كردهاند ، در حالى كه در آن
هامش
( 1 ) مفردات راغب ، ماده « فرح » .
( 2 ) مفردات راغب ، ماده « مرح » .
( 3 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 533 .