« وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ » « 1 » و نيز مىفرمايد : « إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّه حَصَبُ جَهَنَّمَ » « 2 » .
* ( « ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِ اللَّه قالُوا ضَلُّوا عَنَّا . . . » ) *
يعنى به ايشان گفته مىشود - و در حالى كه بين كشيده شدن روى زمين و سوختن در آتش قرار دارند - پس كجايند آن خدايانى كه مىپرستيدند و شريك خدا مىپنداشتيد تا شما را يارى كنند و از اين عذاب نجات دهند . و يا همانطور كه معتقد بوديد در مقابل عبادتهايى كه براى آنها مىكرديد شفاعتتان كنند .
* ( « قالُوا ضَلُّوا عَنَّا » ) * - يعنى مىگويند : آن آلهه از نظر ما غايبند ، چون كلمه « ضل » به معناى « غاب » است ، مىگويند : « ضلت الدابة » يعنى حيوان ناپديد شده و مكانش معلوم نيست . اين جمله پاسخى است از آن ندايى كه به ايشان مىشود : * ( « أَيْنَ ما كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِ اللَّه » ) * .
* ( « بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً » ) * - اين جمله تتمه جواب آنان و اعراض از جواب اولشان است ، چون متوجه مىشوند كه آن آلهه اى كه در دنيا شركاى خدا مىپنداشتند بجز اسمايى بدون مسمى نبودند . مفاهيمى بودند كه در سراسر عالم با هيچ چيز تطبيق نداشتند ، و عبادتهايى كه براى آنها كردند همه بيهوده بود ، و لذا منكر عبادت خود مىشوند و مىگويند :
اصلا ما بت نمىپرستيديم . در مواردى ديگر به اين معنا اشاره نموده ، مىفرمايد : « فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ » « 3 » و نيز مىفرمايد : « لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ ما كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ » « 4 » .
بعضى « 5 » هم گفتهاند : جمله مورد بحث يكى از دروغهاى روز قيامت مشركين را حكايت مىكند ، هم چنان كه آيه « وَاللَّه رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ » « 6 » دروغ ديگرى از آنهاست .
* ( « كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّه الْكافِرِينَ » ) * - يعنى در ساير مواردى كه خدا كافران را گمراه مىكند ، به خاطر اينكه كافرند ، يعنى حق را مىپوشانند ، شبيه به اين مورد است كه باطل را حق مىبينند و به طلبش مىروند و بعدا مىفهمند كه هر چه كردهاند بيهوده بوده ، و سعيشان باطلى بوده در صورت حق ، و سرابى بوده در سيماى حقيقت .
هامش
( 1 ) آتشگيره آن انسانها و سنگ است . سوره بقره ، آيه 24 .
( 2 ) شما و آنچه به عوض خدا مىپرستيد هيزم جهنميد . سوره انبياء ، آيه 98 .
( 3 ) رابطه اى كه با بتها داشتند زايل كرديم . سوره يونس ، آيه 28 .
( 4 ) رابطه بين شما قطع شد و آنچه را كه خدا مىپنداشتيد ناپديد گشت . سوره انعام ، آيه 94 .
( 5 ) روح المعانى ، ج 24 ، ص 86 .
( 6 ) به خدا كه پروردگار ماست ما هرگز شرك نورزيديم . سوره انعام ، آيه 23 .