كرد . و مراد از « احزاب » امتهاى مذكور در آيه بعدى است ، يعنى قوم نوح ، عاد ، ثمود ، و آنهايى كه بعد از ايشان بودهاند . و جمله * ( « مِثْلَ دَأْبِ قَوْمِ نُوحٍ » ) * ، بيانى است براى مثل قبلى و كلمه « دأب » به معناى عادت است .
و معناى آيه چنين است : مؤمن آل فرعون مجددا رو به مردم كرده گفت : اى قوم و قبيله من به راستى من بر شما از همان عذاب مىترسم كه بر سر اقوام گذشته آمد ، من از روزى مىترسم كه مانند يك عادت هميشگى بر اقوام گذشته يكى پس از ديگرى گذشت ، به خاطر اينكه كفر ورزيدند و پيامبران خود را تكذيب كردند ، ممكن هم هست كلمه « جزا » در تقدير بگيريم ، و آيه را چنين معنا كنيم : من بر شما مىترسم از روزى كه برسد بر شما مثل جزاى عادت دائمى گذشتگان ، عادت دائميشان بر كفر و تكذيب ، و خداوند هرگز نمىخواهد بر بندگان ستم كند .
* ( « وَيا قَوْمِ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ يَوْمَ التَّنادِ ) * . . . * ( مِنْ هادٍ » ) * منظور از « يوم التناد » روز قيامت است . و تسميه قيامت به اين اسم ، به خاطر اين است كه در آن روز ستمگران يكديگر را با صداى بلند صدا مىزنند ، و داد و فريادشان به واويلا بلند مىشود ، همانطور كه در دنيا به داد و فرياد عادت كرده بودند .
بعضى « 1 » از مفسرين گفتهاند : مراد از « تنادى » نداهايى است كه بين بهشتيان و دوزخيان پيش مىآيد و قرآن آن را در سوره اعراف حكايت كرده . البته وجوه ديگرى نيز براى اين نامگذارى ذكر كردهاند ، كه فايده اى در بر ندارد .
« * ( يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ ما لَكُمْ مِنَ اللَّه مِنْ عاصِمٍ ) * » - منظور از اين « يوم » باز همان روز قيامت است و شايد مراد اين باشد كه كفار در آن روز در دوزخ از شدت عذاب از اين سو به آن سو فرار مىكنند شايد كه راه نجاتى پيدا كنند ، ولى از هر طرف كه مىدوند برگردانده مىشوند ، هم چنان كه در جاى ديگر قرآن كريم آمده : « كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيها وَذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ » « 2 » .
* ( « وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّه فَما لَه مِنْ هادٍ » ) * - اين جمله به منزله تعليلى است براى جمله * ( « ما لَكُمْ مِنَ اللَّه مِنْ عاصِمٍ » ) * ، و معنايش اين است كه شما پشت كرده و فرار مىكنيد و ليكن هيچ پناهى نداريد ، چون اگر پناهى باشد از ناحيه خداست ، و از آن ناحيه هم پناهى نيست ، براى
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 24 ، ص 67 .
( 2 ) هر چه مىخواهند از اندوهى بيرون شوند ، به سوى آن بازگردانده مىشوند ، و خطاب مىشوند :
بچشيد عذاب سوزان را . سوره حج ، آيه 22 .