شما نرسد ، لا اقل مقدارى از آن به شما خواهد رسيد ، چون در اين فرض شما مسرف و متجاوز هستيد كه پا از گليم خود فراتر نهادهايد . و نيز كذاب هستيد ، چون ربوبيت پروردگار خود را انكار كرده ، اربابى ديگر به جاى خدا اتخاذ نمودهايد و خدا كسى را كه مسرف و كذاب باشد هدايت نمىكند . و اما بر فرضى كه او دروغ بگويد ، در آن صورت پروردگارى كه معرفى مىكند ربوبيت ندارد تا آنكه در باره هدايت كردنش و نكردنش گفتگو شود .
از اين بيان روشن مىگردد ، اينكه بعضى گفتهاند : « جمله مزبور تعليل هر دو فرض است و به هر دو جمله ارتباط دارد » حرف صحيحى نيست . * ( « يا قَوْمِ لَكُمُ الْمُلْكُ الْيَوْمَ ظاهِرِينَ فِي الأَرْضِ فَمَنْ يَنْصُرُنا مِنْ بَأْسِ اللَّه إِنْ جاءَنا » ) * معناى كلمه « ظاهرين » غلبه و علو در ارض است . و منظور از « ارض » سر زمين مصر و منظور از « باس اللَّه » اخذ خدا و عذاب اوست . و استفهام در آيه انكارى است .
معنايش اين است كه : مؤمن آل فرعون به فرعونيان مىگويد : اى قوم و قبيله من ، امروز ملك و سلطنت در دست شماست ، و شما بر ساير مردم يعنى بنى اسرائيل غلبه داريد و در زمين علو و بلندپروازى مىكنيد ، فردا اگر عذاب خدا به سوى ما آيد ، هم چنان كه موسى وعده اش را داده ، چه كسى ما را يارى مىكند ؟ در اين بيان خودش را هم داخل در آنان و جزو آنان قرار داده تا در ترساندنشان از عذاب خدا مؤثرتر و در خيرخواهى آنان رساتر سخن گفته باشد و سخن بهتر در دلهايشان جاى بگيرد ، و خلاصه بفهماند كه عاقبتى را كه براى خودش مىخواهد ، براى آنان نيز مىخواهد .
* ( « قالَ فِرْعَوْنُ ما أُرِيكُمْ إِلَّا ما أَرى وَما أَهْدِيكُمْ إِلَّا سَبِيلَ الرَّشادِ » ) * فرعون در پاسخ گفت : من شما را جز به طريق صواب و مطابق واقع راهنمايى نمىكنم ، و منظورش اين بوده كه بگويد : خودم بدانچه مردم را به سويش راهنمايى مىكنم يقين دارم ، و آن طريقه علاوه بر اينكه برايم معلوم است ، با واقع هم مطابق است ، و اين سخن از فرعون يك فريبكارى و زرنگى عجيبى است .
* ( « وَقالَ الَّذِي آمَنَ يا قَوْمِ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ مِثْلَ يَوْمِ الأَحْزابِ ) * . . . * ( لِلْعِبادِ » ) * مراد از جمله * ( « الَّذِي آمَنَ » ) * همان مؤمن آل فرعون است و نبايد به گفته بعضى « 1 » كه آن را عبارت از موسى ( ع ) دانستهاند ، به اين دليل كه كلام كلامى است محكم ، اعتناء
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 24 ، ص 66 .