بودند ، آنها هم تا اين حد پيشروى كردند كه مىخواستند رسول خدا را بگيرند و از بين ببرند ، ولى عذاب خدا مهلتشان نداد و اين قضا در حق همه كفار رانده شده . پس توهم اينكه كفار معاصر از خدا پيشى گرفتهاند و اراده خود را عليه اراده خدا به كار زدند ، توهمى است باطل .
پس جمله * ( « كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَالأَحْزابُ مِنْ بَعْدِهِمْ » ) * دفع آن توهم است ، و به همين جهت جواب را بدون واو عاطفه آورد . و در جمله * ( « وَهَمَّتْ كُلُّ أُمَّةٍ بِرَسُولِهِمْ لِيَأْخُذُوه » ) * ، كلمه « همت » كه با حرف « با » متعدى شده ، به معناى اين است كه هر امتى قصد كرد رسول خود را ، چون عبارت « هم به » به معناى « قصد كرد آن را » مىباشد ، چيزى كه هست بيشتر در مورد قصد سوء استعمال مىشود . پس معناى اين عبارت در آيه اين است كه : هر امتى قصد سوء به پيغمبر خود كرد ، و خواستند تا او را بگيرند و به قتل برسانند و يا از شهر خارج كنند ، يا آزارى ديگر برسانند ، هم چنان كه تك تك انبيا و رفتار امت آنان در قرآن كريم آمده .
* ( « وَجادَلُوا بِالْباطِلِ لِيُدْحِضُوا بِه الْحَقَّ » ) * كلمه « ادحاض » به معناى زايل كردن و باطل ساختن است ، و اينكه فرموده :
« فاخذتهم - من ايشان را گرفتم » با اينكه جا داشت بفرمايد : « فاخذهم - خدا آنان را بگرفت » ، براى اشاره به اين نكته است كه كار اين طغيان و استكبارشان آن قدر خطرناك و فاحش بود ، كه امر آن تنها به دست خداى تعالى بود و ديگر بين خدا و بين ايشان هيچ كس دخالتى نداشت ، تا شفاعتى كند و يا ايشان را يارى نمايد ، هم چنان كه در جاى ديگر در باره اين امتها فرموده : « فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذابٍ إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ » « 1 » .
و در جمله * ( « فَكَيْفَ كانَ عِقابِ » ) * ذهن شنونده را به چيزى كه خودش مىداند يعنى به كيفيت عقاب آنان متوجه مىكند تا شدت بلاى آنان در ذهنش حاضر شود و خلاصه مىفهماند تو خود مىدانى كه ما چگونه آنان را هلاك كرديم و نسلشان را منقرض ساختيم ، چون خداى تعالى قبلا به داستان يك يك آنها اشاره كرده بود .
* ( « وَكَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ أَصْحابُ النَّارِ » ) * از ظاهر سياق برمىآيد كه مطلب در اين آيه به مطلب در آيه سابق تشبيه شده ، و كلمه « كذلك » اين تشبيه را مىرساند و خلاصه مىفرمايد : در آخرت هم رفتار خداى تعالى در باره
هامش
( 1 ) پس خدا تازيانه عذاب را بر سرشان فرود آورد كه پروردگار تو هر آينه در كمين گاه است .
سوره فجر ، آيه 13 و 14 .