بدان جهت كه آياتند بر حق بودن آن دلالت دارند . علاوه بر اين ، طرف مقابلشان در اين جدال شخص رسول خدا ( ص ) است كه او نيز به حكم آيات به سوى حق دعوت مىكند . پس معلوم مىشود كه جدالشان براى از بين بردن حق است ، نه براى دفاع از حق .
از اين هم كه بگذريم جدال در آيه بعدى مقيد به باطل و براى از بين بردن حق شده ، پس مراد از مجادله در آيات خدا ، در آيه مورد بحث نيز مجادله به منظور از بين بردن حق ، و خلاصه مجادله مذموم است و شامل جدال براى اثبات حق و دفاع از آن نيست و چگونه مىتواند غير اين باشد با اينكه خداى سبحان رسول گرامى خود را مامور مىكند به جدال ، البته جدال به بهترين وجهش و مىفرمايد : « وَجادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ » « 1 » .
* ( « إِلَّا الَّذِينَ كَفَرُوا » ) * - از ظاهر سياق برمىآيد كه مراد از * ( « الَّذِينَ كَفَرُوا » ) * كسانى هستند كه كفر در دلهايشان رسوخ كرده ، آن چنان كه ديگر اميد زوال آن از دلهايشان قطع شده .
و اينكه فرمود : « ما يجادل » و نفرمود : « لا يجادل » و نيز ظاهر اينكه فرمود : « * ( فَلا يَغْرُرْكَ تَقَلُّبُهُمْ فِي الْبِلادِ ) * - تسلطشان در بلاد تو را فريب ندهد » ، شهادت مىدهد كه منظور از كفار نامبرده ، كفار معاصر رسول خدا ( ص ) است ، نه فقط كفار اهل مكه .
و معناى « تقلب در بلاد » اين است كه : از حالتى از حالتهاى زندگى به حالتى ديگر و از نعمتى به نعمت ديگر منتقل مىشوند و داراى سلامت و صحت و عافيتند . و اينكه نهى ( از مغرور گشتن در اثر تقلب كفار در بلاد ) را متوجه رسول خدا ( ص ) كرده ، در حقيقت كنايه است از اينكه آن جناب از مشاهده وضع كفار مغرور نگردد ، يعنى نپندارد كه كفار خداى سبحان را عاجز كردهاند .
* ( « كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَالأَحْزابُ مِنْ بَعْدِهِمْ . . . » ) *
اين آيه در مقام جواب دادن از شبهه اى است كه بعد از آيات قبل ممكن است به ذهن كسى وارد شود ، و آن شبهه اين است كه ما مىبينيم هميشه برد با همين كفار است كه از پذيرفتن حق استكبار مىورزند و در آيات خدا جدال مىكنند و هيچ گرفتارى هم پيدا نمىكنند و باطل خود را پيش هم مىبرند .
و حاصل جواب اين است كه : امتهاى گذشته چون قوم نوح ، و گروه هاى بعد از ايشان مانند عاد و ثمود و قوم لوط و غيره ، از كفار امروز در تكذيب و جدال به باطل قويتر
هامش
( 1 ) با ايشان جدال كن به نحوى كه بهتر از آن تصور نشود . سوره نحل ، آيه 125 .