در آيه مورد بحث بعد از كلمه « عليم » اسماى چهارگانه * ( « غافِرِ الذَّنْبِ » ) * ، * ( « قابِلِ التَّوْبِ » ) * و * ( « شَدِيدِ الْعِقابِ » ) * ، و * ( « ذِي الطَّوْلِ » ) * را آورد ، تا اشاره كرده باشد به اينكه اساس تنزيل اين كتاب كه مشتمل بر دعوت حق است و دعوت حق هم مبتنى بر علم است ، مبنى بر آن حقايقى است كه مضامين اين اسما اقتضاى آن را دارد .
توضيح اينكه : عالم انسانى در عين اينكه از نظر برخوردارى از نعمتهاى الهى يك عالم است و همه انسانها در آن مشتركند و همه از نعمتهاى مستمر و متوالى او در طول زندگى دنيا برخوردارند ، ليكن از حيث زندگى آخرت دو سنخ موجود و دو نوع انسانند : يكى سعيد و يكى ديگر شقى و خداى سبحان به جزئيات و خصوصيات خلقش عالم و آگاه است و چگونه ممكن است عالم نباشد ؟ و حال آنكه او خالق آنها و فاعل آنهاست و مخلوقات فعل اويند .
و مقتضاى * ( « غافِرِ الذَّنْبِ » ) * و * ( « قابِلِ التَّوْبِ » ) * بودن خدا ، اين است كه هر فردى را كه لياقت و استعداد آمرزش و قبول شدن توبه را داشته باشد او را بيامرزد و توبه اش را قبول كند ، و مقتضاى اينكه او * ( « شَدِيدِ الْعِقابِ » ) * است ، نيز اين است كه هر كس را كه مستحق عقاب است عقاب كند .
ناگزير مقتضاى اين معنا آن است كه مردم را به سوى صراط سعادت هدايت فرمايد ، هم چنان كه خودش فرموده : « إِنَّ عَلَيْنا لَلْهُدى وَإِنَّ لَنا لَلآخِرَةَ وَالأُولى » « 1 » و نيز فرموده : « وَعَلَى اللَّه قَصْدُ السَّبِيلِ » « 2 » ، تا در نتيجه مردم به دو دسته تقسيم شوند ، و سعيد از شقى ، و مهتدى از گمراه جدا گشته ، آن را ترحم و اين را عذاب كند .
پس تنزيل كتاب از ناحيه خداى عزيز و عليم اساسش مبنى بر علم محيط خدا به خلقش مىباشد ، او مىداند كه خلقش محتاج به دعوتى هستند ، تا به وسيله آن دعوت قومى هدايت يافته و قومى ديگر با رد آن دعوت گمراه شوند ، و باز در نتيجه او قومى را بيامرزد و قومى ديگر را عذاب كند .
و نيز او مىداند كه خلقش به دعوتى نيازمندند ، تا به وسيله آن نظام معاششان در دنيا منتظم گشته و از طول و انعام او برخوردار گردند و بعد از دنيا هم در دار قرار از بركات آن دعوت منتفع شوند .
پس شان كتابى كه او نازل كرده چنين شانى است ، كتابى كه او با علم خود نازل
هامش
( 1 ) اين بر ما است كه خلق را هدايت كنيم و دنيا و آخرت هم از آن ما است . سوره ليل ، آيه 13 و 12 .
( 2 ) اين بر خداست كه راه ميانه را معرفى كند . سوره نحل ، آيه 9 .