نبود به آن حقايق دست نمىيافت ، از جمله موارد اطلاقش بر ايمان آيه « اللَّه وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ » « 1 » است . و يكى از موارد اطلاقش بر قرآن آيه « فَآمِنُوا بِاللَّه وَرَسُولِه وَالنُّورِ الَّذِي أَنْزَلْنا » « 2 » مىباشد .
مفسرين در معناى « اشراق زمين به نور پروردگارش » اختلاف كردهاند . بعضى « 3 » گفتهاند : آن روز زمين به نورى روشن مىشود كه خدا خلقش كرده ، نه به نور اجسام نورانى چون خورشيد و ماه . و اگر نور را به كلمه « پروردگارش » اضافه كرده ، در حقيقت از قبيل « روحى » و « ناقة اللَّه » است .
ليكن اين وجه هيچ دليل قابل اعتمادى ندارد .
بعضى « 4 » ديگر گفتهاند : مراد از آن ، تجلى پروردگار متعال است براى داورى بين خلق ، هم چنان كه در بعضى اخبار از طرق اهل سنت نيز آمده است .
اشكال اين وجه اين است كه به فرضى كه آن روايت صحيح باشد ، هيچ دلالتى بر اين معنا ندارد كه اشراق زمين ناظر به آن نور باشد .
بعضى « 5 » ) ديگر گفتهاند : مراد از آن ، روشن شدن زمين به عدالت پروردگار است در قيامت ، چون همانطور كه نور علم به عمل است ، نور زمين هم به عدالت است .
اشكال اين هم آن است كه : اگر فرضا استعاره گرفتن نور را در عدالت صحيح بدانيم ، لازمه اش آن نيست كه نور در آيه هم به همان معناى عدالت باشد ، مگر آنكه دليلى بر آن دلالت كند ، آن هم به عهده صاحب اين قول است كه بياورد ، و نياورده .
و در تفسير كشاف آمده كه : خداى عز و جل كلمه « نور » را استعاره گرفته براى حق و برهان ، و اين استعاره در چند جاى قرآن آمده كه آيه مورد بحث هم يكى از آنها است ، و معنايش اين است كه : زمين به خاطر آن حقى كه در آن اقامه مىشود ، و آن عدلى كه در آن گسترده مىگردد ، و آن ميزان حقى كه با آن حسنات و سيئات را مىسنجد ، نورانى مىشود .
و همين كه كلمه نور را به نام خودش اضافه كرد و فرمود « به نور رب » با در نظر گرفتن اينكه رب همان حق و عدل است و نيز اضافه كردن نام خودش بر ضمير زمين « ربها » ، با در نظر گرفتن اينكه نام او زمين را زينت مىدهد ، چون عدل خود را در آن مىگستراند ، و موازين
هامش
( 1 ) خدا سرپرست كسانى است كه ايمان دارند ، آنان را از ظلمتها به سوى نور بيرون مىآورد .
سوره بقره ، آيه 257 .
( 2 ) پس ايمان آوريد به خدا و رسول او ، و نورى كه ما نازل كرديم . سوره تغابن ، آيه 8 .
( 3 و 4 و 5 ) روح المعانى ، ج 24 ، ص 30 .