محفوظ است . مؤيد اين وجه آيه « هذا كِتابُنا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ » « 1 » است .
* ( « وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَداءِ » ) * - اما آوردن انبيا - به طورى كه از سياق برمىآيد - براى اين است كه از ايشان بپرسند آيا رسالت خدا را انجام داديد يا نه ؟ و آيه شريفه « فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ » « 2 » ، هم مؤيد اين معنا است .
و اما آوردن شهدا كه عبارتند از گواهان اعمال ، آن نيز براى اين است كه آنچه از اعمال قوم خود ديدهاند و تحمل كردهاند ، اداء كنند كه در جاى ديگر در اين باره فرموده :
« فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً » « 3 » .
* ( « وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ » ) * - دو ضمير جمع كه در « بينهم » و « لا يظلمون » است ، به عموم مردم كه از سياق استفاده مىشود ، برمىگردد ، هر چند كه كلمه « ناس » قبلا ذكر نشده باشد . و قضاى بين مردم ، عبارت است از داورى بين آنان در آنچه كه در آن اختلاف مىكردند . و اين معنا مكرر در كلام خداى تعالى آمده ، مانند : « إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيه يَخْتَلِفُونَ « 4 » » .
* ( « وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ وَهُوَ أَعْلَمُ بِما يَفْعَلُونَ » ) * كلمه « توفيه » به معناى دادن و پرداختن چيزى است به حد كمال و تمام . و در جمله مورد بحث به خود عمل متعلق شده ، يعنى فرموده در قيامت خود اعمال را به صاحبانشان مىدهيم ، نه جزا و پاداش آن را و اين بدان جهت است كه ديگر جاى شكى در عادلانه بودن جزاى آن روز باقى نگذارد ، و در نتيجه آيه مزبور به منزله بيان براى جمله * ( « وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ » ) * است .
* ( « وَهُوَ أَعْلَمُ بِما يَفْعَلُونَ » ) * - يعنى حكم خدا بدين منوال كه كتاب را بگذارند و از روى
هامش
( 1 ) اين كتاب ما است كه به حق عليه شما نطق مىكند و ما در دنيا همواره آنچه شما مىكرديد از نامه عملتان در اين كتاب استنساخ مىكرديم . سوره جاثيه ، آيه 29 .
( 2 ) سوگند مىخوريم كه به زودى از امتهايى كه برايشان پيامبر ارسال كرديم ، و از خود آن پيامبران بازخواست خواهيم كرد . سوره اعراف ، آيه 6 .
( 3 ) چگونهاند آن روزى كه از هر امتى گواهى بياوريم ، و تو را هم گواه اينان بياوريم . سوره نساء ، آيه 41 .
( 4 ) به درستى پروردگارت در روز قيامت در بين مردم در آنچه كه اختلاف مىكردند ، داورى خواهد كرد . سوره يونس ، آيه 93 .