عبارت است از ظهور آن به وسيله نور ، و اين هم جاى شك نيست ، كه ظهور دهنده آن روز خداى سبحان است ، چون غير از خدا هر سبب ديگرى در آن روز از سببيت ساقط است . پس اشيا در آن روز با نورى كه از خداى تعالى كسب كرده روشن مىشوند .
و اين اشراق هر چند عمومى است و شامل تمامى موجودات مىشود و اختصاصى به زمين ندارد ، و ليكن از آنجا كه غرض بيان حالت آن روز زمين ، و اهل زمين است ، لذا تنها از اشراق زمين سخن گفته و فرموده : * ( « وَأَشْرَقَتِ الأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها » ) * . و اگر به جاى كلمه « اللَّه » كلمه « رب » را آورده براى تعريض بر مشركين است ، كه منكر ربوبيت خداى تعالى براى زمين ، و موجودات زمينى هستند .
و مراد از زمين در عين حال زمين و موجودات در آن و متعلقات آن است ، هم چنان كه در جمله « * ( وَالأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُه ) * » ، نيز گفتيم كه منظور ، زمين و آنچه در آن است مىباشد .
اين معنايى كه به نظر ما رسيده از مواضعى از كلام خداى تعالى استفاده مىشود :
مانند آيه « لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هذا فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ » « 1 » و آيه « يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ » « 2 » و آيه شريفه « يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتاتاً لِيُرَوْا أَعْمالَهُمْ فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَه وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَه » « 3 » ، و آيات بسيارى ديگر كه دلالت دارند بر ظهور اعمال و تجسم آنها ، و شهادت اعضاى بدن آدميان و امثال آن .
* ( « وَوُضِعَ الْكِتابُ » ) * - بعضى « 4 » از مفسرين گفتهاند : « مراد از نهادن كتاب رسيدگى به حساب اعمال است » . ولى اين وجه - به طورى كه ملاحظه مىكنيد - صحيح نيست . و بعضى « 5 » ديگر گفتهاند : مراد از كتاب ، همان نامه هاى اعمال است ، كه حساب بر طبق آنها صورت مىگيرد و بر طبق آن حكم مىكنند . و بعضى « 6 » ديگر گفتهاند : مراد از كتاب لوح
هامش
( 1 ) تو از چنين وضعى در غفلت بودى ، ما پرده غفلت را كنار زديم اينك ديدگانت امروز تيز بين و خيره شده است . سوره ق ، آيه 22 .
( 2 ) روزى كه هر نفسى آنچه از عمل خير كرده و آنچه از بديها كه مرتكب شده حاضر مىيابد .
سوره آل عمران ، آيه 30 .
( 3 ) امروز زمين اخبارى را كه دارد مىگويد ، چون پروردگار تو به آن وحى كرده . امروز مردم دسته دسته بيرون مىآيند تا اعمال خود را ببينند . پس هر كس به سنگينى يك ذره عمل خيرى كرده باشد ، آن را مىبيند و هر كس به سنگينى يك ذره عمل شرى كرده باشد ، آن را خواهد ديد . سوره زلزال ، آيه 4 - 8 .
( 4 و 5 و 6 ) روح المعانى ، ج 24 ، ص 31 .