مانند آن روايتى كه در ذيل آيه شريفه « لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ » « 1 » وارد شده كه فرمودهاند :
جوابى كه در آيه آمده ، يعنى جمله « لِلَّه الْواحِدِ الْقَهَّارِ » « 2 » ، كلام ارواح انبياء ( ع ) است ، و رواياتى ديگر كه اين معنا را تاييد مىكند .
* ( « ثُمَّ نُفِخَ فِيه أُخْرى فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ » ) * - ضمير در « فيه » به كلمه « صور » بر مىگردد . و كلمه « أخرى » صفت براى موصوفى است كه حذف شده و تقديرش « و نفخ فيه نفخة اخرى » است . و كلمه « قيام » جمع « قائم » است . و كلمه « ينظرون » به معناى « ينتظرون - منتظرند » و يا به معناى معروف خود كلمه است كه همان نظر كردن باشد .
و معناى آيه اين است كه : در صور نفخه ديگرى دميده مىشود كه ناگهان همه از قبرها برمىخيزند و منتظر مىايستند تا چه دستورى برسد ، و يا چه رفتارى با ايشان مىشود . و يا معنايش اين است : برمىخيزند و مبهوت و متحير نگاه مىكنند .
و اينكه در اين آيه آمده كه بعد از نفخه دوم برمىخيزند و نظر مىكنند ، منافاتى با مضمون آيه « وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذا هُمْ مِنَ الأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ » « 3 » و آيه « يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْواجاً » « 4 » و آيه « وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الأَرْضِ » « 5 » ندارد ، براى اينكه فزعشان و دويدنشان به سوى عرصه محشر ، و آمدن آنان فوج فوج بدانجا ، مانند به پا خاستن و نظر كردنشان حوادثى نزديك بهمند ، و چنان نيست كه با هم منافات داشته باشند .
* ( « وَأَشْرَقَتِ الأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها . . . » ) *
« اشراق الارض » به معناى نورانى شدن زمين است . و كلمه « نور » معنايش معروف است . البته اين كلمه در كلام خداى تعالى در بسيارى موارد به همان معناى معروفش يعنى نور حسى آمده ، و در بعضى موارد به عنايتى بر ايمان و بر قرآن نيز اطلاق شده است ، و آن عنايت اين است كه ايمان و قرآن حقايقى را براى دارنده اش روشن مىكند ، كه اگر ايمان و قرآن
هامش
( 1 ) امروز ملك از آن كيست . سوره مؤمن ، آيه 16 .
( 2 ) ملك امروز همه اش از خداى واحد قهار است . سوره مؤمن ، آيه 16 .
( 3 ) و در صور دميده مىشود كه ناگهان از گورهاى خود به سوى پروردگارشان مىشتابند . سوره يس ، آيه 51 .
( 4 ) روزى كه در صور دميده مىشود فوج فوج مىآييد . سوره نبأ ، آيه 18 .
( 5 ) روزى كه در صور دميده مىشود همه آنان كه در آسمانها و آنان كه در زمينند به فزع در مىآيند . سوره نمل ، آيه 87 .