كه به معناى برگشتن به سوى خداست ، كه آن را توبه هم مىگويند . و جمله « الى ربكم » از باب به كار بردن اسم ظاهر در جاى ضمير است ، چون مقتضاى ظاهر كلام اين بود كه بفرمايد : « و انيبوا اليه » ، و حال آن كه اين طور نفرمود تا به علت اين دستور اشاره كرده باشد ، چون ملاك در برگشتن به سوى خدا همانا صفت ربوبيت اوست .
و مراد از « اسلام » تسليم شدن و منقاد گشتن براى خداست در آنچه اراده مىكند . و اگر فرمود : * ( « أَسْلِمُوا » ) * و نفرمود « آمنوا » ، براى اين است كه قبل از اين آيه و بعد از آن سخن از استكبار كفار در برابر حق رفته و مقابل استكبار اسلام است ، نه ايمان .
و جمله * ( « مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ » ) * متعلق به دو كلمه « أنيبوا » و « أسلموا » است . و مراد از « عذاب » به قرينه آيات بعد ، عذاب آخرت است ، و به احتمالى بعيد ممكن است مراد مطلق عذابهايى باشد كه توبه بردار نيست ، مانند عذاب استيصال و انقراض ، هم چنان كه در باره آن فرموده : « فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا سُنَّتَ اللَّه الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبادِه » « 1 » .
و مراد از جمله « ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ » اين است كه آمرزش هرگز به شما نمىرسد ، چون سبب آن محقق نيست ، اما توبه كه مفروض آن است كه توبه نكردند ، و شفاعت هم شامل شرك نمىشود .
* ( « وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ ما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ » ) * .
اين خطاب عام است و مانند خطابهاى قبلى هم شامل مؤمن و هم كافر مىگردد ، براى اينكه قرآن عزيز در باره هر دو طايفه نازل شده است .
و در اين آيه دستور مىدهد به اينكه از بين آنچه از ناحيه خدا نازل شده ، بهترش را پيروى كنند ، حال ببينيم معناى بهتر چيست ؟ بعضى « 2 » گفتهاند : مراد پيروى احكام آن از حلال و حرام است ، نه داستانهاى آن . بعضى « 3 » ديگر گفتهاند : منظور پيروى عزائم يعنى واجبات و محرمات آن است ، ( نه مستحبات و مكروهات ) ، بعضى « 4 » ديگر گفتهاند : مراد دستوراتى است كه بدان امر و از آن نهى كرده ، چون بجا آوردن واجبات و مستحبات و اجتناب از محرمات و مكروهات . بعضى « 5 » ديگر گفتهاند : پيروى ناسخ آن است ، نه منسوخ . و بعضى « 6 »
هامش
( 1 ) بعد از آنكه عذاب ما را ديدند ديگر ايمان آوردن سودى برايشان نداشت ، و اين سنتى بوده كه خدا همواره در بندگانش جارى مىساخته . سوره مؤمن ، آيه 85 .
( 2 و 3 و 4 و 5 و 6 ) روح المعانى ، ج 24 ، ص 16 ، مجمع البيان ، ج 8 ، ص 503 .