ديگر گفتهاند منظور از جمله « ما أنزل » تمامى كتابهاى آسمانى است ، و منظور از « احسن - بهتر » آنها قرآن است . پس پيروى از بهترين دستورى كه نازل شده همان پيروى از قرآن است .
و انصاف اين است كه جمله * ( « وَأَسْلِمُوا لَه » ) * كه در آيه قبلى بود ، شامل مضمون همه اين اقوال مىشود . پس حمل كردن آيه * ( « وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ ما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ » ) * بر يكى از آنها تقريبا تكرارى است بىجهت .
و بعيد نيست مراد از * ( « أَحْسَنَ ما أُنْزِلَ » ) * خطابهايى باشد كه به طريقه به كار بردن حق عبوديت در راه امتثال خطابهاى الهى اشاره مىكند ، چه آنها كه مربوط به عقايد است و چه آنها كه مربوط به اعمال ، مانند خطابهايى كه دعوت به استغراق در ذكر خداى تعالى مىكند .
و نيز دعوت به حب خدا و تقواى از او به حق ، و به اخلاص دين براى او مىكند ، چون پيروى اين خطابها انسان را به حياتى طيب زنده مىكند و روح ايمان را در او مىدمد و اعمالش را صالح مىسازد ، و او را در ولايت خدا يعنى كرامتى كه ما فوقش كرامت نيست ، داخل مىنمايد .
* ( « مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذابُ بَغْتَةً وَأَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ » ) * - اين آيه مناسبتر است با آن معنايى كه ما گفتيم ، براى اينكه غالبا در جايى دعوت به عمل را با تهديد به فوت وقت مىآورند و مىگويند تا فرصت از دست نرفته و ناگهان مانعى فرصت را از دستت نگرفته اين كار را انجام بده كه طرف مقابل در انجام آن عمل امروز و فردا مىكند ، و دل خود را به اين خوش دارد كه اگر امروز نشد فردا انجام مىدهم ، در چنين جايى است كه دعوت كننده او را تهديد مىكند ، به پيش آمدن ناگهانى موانع ، و از دست رفتن فرصت ، و اين طرز بيان و اين نحوه دعوت با اصلاح باطن سازگارتر است تا موارد اصلاح ظاهر و آوردن كالبد بىروح عمل . خلاصه بيشتر در مواردى اين تهديد را مىآورند كه مىخواهند طرف را به اصطلاح به باطن خود دعوت كنند ، و گر نه آوردن عملى بىروح اين همه اهميت ندارد كه پاى چنين تهديدى در ميان آيد . پس منظور از * ( « أَحْسَنَ ما أُنْزِلَ » ) * همان خطابهايى است كه با باطن انسانها سر و كار دارد ، و مىخواهد آنجا را اصلاح كند ، مانند خطابهايى كه به يادآورى خدا و محبت ورزيدن به او ، و ترس از او و اخلاص دين براى او دعوت مىكند ، هم چنان كه آيه « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّه وَلِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّه يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِه » « 1 » . قريب به همين معنا را افاده مىكند .
هامش
( 1 ) اى كسانى كه ايمان آوردهايد اجابت كنيد خدا و رسول را چون شما را به چيزى دعوت مىكنند كه مايه حيات شماست . و بدانيد كه خدا بين هر كس و دل او حايل است . سوره انفال ، آيه 24 .