سياقى كه دارد مختص به مشركين است ، قابل قبولتر است از اينكه بگوييم مختص به مؤمنين است ، هم چنان كه از ابن عباس هم نقل شده « 1 » .
* ( « لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّه » ) * - « قنوط » به معناى نوميدى است ، و مراد از « رحمت » در آيه مورد بحث به قرينه اينكه خطاب و دعوت در آن به گناهكاران است ، رحمت مربوط به آخرت است ، نه رحمت اعم از دنيا و آخرت و اين هم معلوم است كه از شؤون رحمت آخرت آن قسمت كه مورد احتياج مستقيم و بلا واسطه گناهكاران است ، همانا مغفرت خداست . پس مىتوان گفت مراد از « رحمت » در اينجا مغفرت است ، و به همين جهت نهى از نوميدى را با
جمله * ( « إِنَّ اللَّه يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً » ) * تعليل آورد .
در اين آيه شريفه التفاتى از تكلم « عبادى » ، به غيبت « يغفر » به كار رفته ، با اينكه جا داشت بفرمايد : « انى اغفر - من مىآمرزم » ، و اين التفات براى آن به كار رفته كه اشاره نمايد به اينكه : آن كسى كه مىگويد « اى بندگان من از رحمت من نوميد نشويد » اللَّه است كه اسمايى حسنى دارد كه از آن جمله است « غفور » و « رحيم » . گويا فرموده : از رحمت من نوميد مشويد ، چون كه من اللَّه هستم ، همه گناهان را مىآمرزم ، چون اللَّه غفور و رحيم است .
« * ( إِنَّ اللَّه يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً ) * » - اين جمله نهى از نوميدى را تعليل نموده و هم اعلام مىدارد كه تمامى گناهان قابل آمرزشند پس مغفرت خدا عام است ، ليكن آمرزش گناهان هر كسى سبب مىخواهد و به طور گزاف نمىباشد و آنچه كه قرآن سبب مغفرت معرفى فرموده دو چيز است : يكى شفاعت كه بحث آن در جلد اول اين كتاب گذشت و يكى هم توبه . حال ببينيم در جمله مورد بحث كه گفتيم خطاب در آن به عموم بندگان خدا اعم از مشرك و مؤمن است ، كدام يك از اين دو سبب آمرزش است ؟ به طور مسلم شفاعت نمىتواند باشد ، چون شفاعت به نص قرآن كريم در آياتى چند شامل شرك نمىگردد و در سابق هم گفتيم كه آيه « إِنَّ اللَّه لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِه وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ » « 2 » ناظر به شفاعت است ، يعنى مىفرمايد ما دون شرك را براى كسانى كه شفيع داشته باشند مىآمرزد .
ناگزير از آن دو سبب باقى مىماند توبه و كلام خداى تعالى هم صريح در اين است كه خدا همه گناهان حتى شرك را هم با توبه مىآمرزد .
از اين هم كه بگذريم گفتيم كه آيات هفتگانه مورد بحث در يك سياق قرار دارد .
هامش
( 1 ) الدر المنثور ، ج 5 ، ص 330 .
( 2 ) خدا اين گناه را نمىآمرزد كه به وى شرك ورزند ولى ما دون آن را براى هر كس بخواهد مىآمرزد . سوره نساء ، آيه 48 .