* ( « أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى ما فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّه . . . » ) *
در مجمع البيان گفته : كلمه « تفريط » به معناى اهمال كارى در عملى است كه بايد فورا به آن اقدام نمود ، تا جايى كه وقتش فوت شود . و نيز در معناى كلمه « يا حسرتا » گفته :
« تحسر » به معناى غم خوردن از چيزى است كه وقتش فوت شده باشد ، به خاطر انحسار ( متضرر شدن ) آدمى به صورتى كه ديگر تداركش ممكن نباشد « 1 » .
و راغب در معناى كلمه « جنب » گفته در اصل به معناى عضو ( پهلو ) بوده ، سپس به طور استعاره در سمت آن عضو استعمال كردهاند ، چون عادتشان در ساير اعضاء نيز بر اين بوده كه نام آن را در سمت آن به نحو استعاره استعمال مىكردند . مانند راست و چپ « 2 » و بنا بر اين « جنب اللَّه » كه به معناى جانب و ناحيه خدا است عبارت است از چيزهايى كه بر عبد واجب است با خداى خود معامله نموده از سوى خود به سوى خدا روانه كند و مصداق آن اين است كه تنها او را عبادت كند و از نافرمانى او اجتناب ورزد . و « تفريط » در جنب خدا به معناى كوتاهى در آن است .
و در جمله * ( « وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ » ) * كلمه « ان » مخفف « ان » است . و « ساخرين » اسم فاعل از « سخر » به معناى استهزاء كنندگان مىباشد .
و معناى آيه چنين است : اگر من شما را به اين خطاب مخاطب مىسازم ، تنها بدان جهت است كه بيم آن مىرود - و يا تا آنكه نكند - يكى از شما بگويد : وا حسرتا ! از آن كوتاهى كه من در جانب خدا كردم ، و من به درستى از استهزاء كنندگان بودم . و محل گفتن اين سخن قيامت است .
* ( « أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّه هَدانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ » ) * ضمير در « تقول » به همان نفس برمىگردد ، و مراد از هدايت در « هدينى » ارشاد و نشان دادن راه است ، و معنايش اين است : « تا آنكه كسى نگويد : اگر خدا راهنماييم مىكرد از پرهيزكاران مىبودم » ، در حقيقت با اين خطاب عذر و بهانه را از دست كفار مىگيرد .
« * ( أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ » ) * كلمه « لو » براى تمنى است ( كه در فارسى مىگوييم : اى كاش ) . و كلمه « كرة »
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 504 .
( 2 ) مفردات راغب ، ماده « جنب » .