ناگزير واجب مىشود كه از راه تقرب به مقربين او به سوى او تقرب جوييم و مقربين درگاه او همان كسانىاند كه خداى تعالى تدبير شؤون مختلف عالم را به آنان واگذار كرده .
ما بايد آنان را ارباب خود بگيريم ، نه خداى تعالى را . سپس همانها را معبود خود بدانيم و به سويشان تقرب بجوييم تا آنها به درگاه خدا ما را شفاعت كنند ، و ما را به درگاه او نزديك سازند . و اين آلهه و ارباب عبارتند از ملائكه و جن و قديسين از بشر ، اينها ارباب و آلهه حقيقى ما هستند .
و اما اين بتها كه در بتكده ها و معابد نصب مىكنند ، تمثالهايى از آن ارباب و آلهه هستند ، نه اينكه راستى خود اين بتها خدا باشند . چيزى كه هست عوام آنها بسا مىشود كه بين بتها و ارباب آنها فرق نگذاشته ، خود بتها را هم مىپرستند همانطور كه ارباب و آلهه را مىپرستند . عرب جاهليت هم اين طور بودند . و همچنين عوامهاى صابئين . بسا مىشود كه فرقى بين بتهاى كواكب و كواكب كه آنها نيز بتهاى ارواح موكل بر آنها هستند ، و بين ارواح كه ارباب و آلهه حقيقى نزد خواص صابئين هستند ، فرقى نمىگذارند .
به هر حال پس ارباب و آلهه معبود در نزد وثنيت هستند ، و اين ارباب موجوداتى ممكن و مخلوقند ، چيزى كه هست خداوند اين مخلوقات را از آنجا كه مقرب درگاه خود مىداند موكل بر تدبير عالم كرده و هر يك را بر حسب مقام و منزلتى كه دارد ماموريتى داده .
و اما خود خداى سبحان به غير از خلق كردن و پديد آوردن كار ديگرى ندارد ، و او رب ارباب و إله آلهه است .
حال كه اين معانى را متوجه شدى مىتوانى بفهمى كه منظور از آيه مورد بحث كه مىفرمايد : * ( « وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِه أَوْلِياءَ » ) * چيست ؟ منظور همين وثنيت است كه قائلند غير از خدا اربابى دگر هستند ، كه امور عالم را تدبير مىكنند ، و ربوبيت و تدبير منسوب به ايشان است ، نه منسوب به خداى تعالى .
پس در نظر وثنيت اين ارباب مدبر امور هستند ، نتيجه اش هم اين است كه پس بايد در مقابل همين ارباب خاضع شد و آنها را عبادت كرد تا ما را از منافعى برخوردار و بلاها و ضررها را دفع كنند . و حتى بايد از اينها تشكر كرد ، چون كارها همه به دست آنان است ، نه به دست خدا .
پس معلوم شد كه مراد از « اتخاذ اولياء » اين است كه مشركين به غير از خدا اربابى مىگيرند ، و خلاصه مىخواهيم بگوييم ولايت و ربوبيت قريب المعنى هستند ، چون رب به معناى مالك مدبر است و ولى به معناى مالك تدبير و يا متصدى تدبير است .
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 356
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٣٥٦