خداى تعالى نسبت داده و فرموده : « از روح خودم در آن دميدم » ، به منظور شرافت دادن به آن روح است . و جمله « فقعوا » امر و از ماده « وقوع » است ، و اين امر نتيجه و فرع تسويه و نفخ روح واقع شده ، مىفرمايد : حال كه از روح خودم در آن دميدم ، شما ملائكه بر او سجده كنيد .
* ( « فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ » ) * دلالت اين جمله بر اينكه تمامى فرشتگان براى آدم سجده كردند و احدى از آن تخلف نكرده روشن است .
* ( « إِلَّا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ » ) * يعنى ابليس تكبر كرد و از سجده براى او دريغ ورزيد ، و او از سابق بر اين كافر بود . و اينكه ابليس قبل از اين صحنه كافر بوده ، از آيه شريفه « لَمْ أَكُنْ لأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَه مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ » هم به خوبى استفاده مىشود .
* ( « قالَ يا إِبْلِيسُ ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ » ) * اينكه در اين آيه خلقت بشر را بدست خود نسبت داده ، و فرموده : « چه مانعت شد از اينكه براى چيزى سجده كنى كه من آن را با دستهاى خود آفريدم » به اين منظور بوده كه براى آن شرافتى اثبات نموده ، بفرمايد : هر چيز را به خاطر چيز ديگر آفريدم ، ولى آدم را به خاطر خودم . هم چنان كه جمله « * ( وَنَفَخْتُ فِيه مِنْ رُوحِي ) * - و از روح خود در او دميدم » نيز اين اختصاص را مىرساند و اگر كلمه « يد » را تثنيه آورد ، و فرمود : « يدى - دو دستم » با اينكه مىتوانست مفرد بياورد براى اين است كه به كنايه بفهماند : در خلقت او اهتمام تام داشتم ، چون ما انسانها هم در عملى هر دو دست خود را به كار مىبنديم كه نسبت به آن اهتمام بيشترى داشته باشيم ، پس جمله « خلقت بيدى » نظير جمله « مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا » « 2 » است .
ولى بعضى « 3 » از مفسرين گفتهاند مراد از كلمه « يد » قدرت است ، و تثنيه آوردن آن تنها تاكيد را مىرساند ، مانند آيه « ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ » « 4 » روايتى هم بر طبق اين تفسير وارد شده .
هامش
( 1 ) من از نخست حاضر نبودم براى بشرى كه تو او را از گلى از لجن خشكيده درست كرده باشى ، سجده كنم . سوره حجر ، آيه 33 .
( 2 ) سوره يس ، آيه 71 .
( 3 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 485 .
( 4 ) سوره ملك ، آيه 4 .