كه در اوايل سوره بقره گذشت حكايت مىكند .
و گويا مىخواهد بفرمايد : من هيچ اطلاعى از مخاصمه ملائكه نداشتم ، تا آنكه خداى تعالى آن را در كتابش به من وحى كرد ، پس من همانا منذرى هستم كه تابع وحى خداى تعالى مىباشم .
* ( « إِنْ يُوحى إِلَيَّ إِلَّا أَنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ » ) * اين آيه تاكيد جمله * ( « إِنَّما أَنَا مُنْذِرٌ » ) * است ، و به منزله تعليلى است براى جمله * ( « ما كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلإِ الأَعْلى » ) * و معنايش اين است كه : من هرگز علمى نداشتم و نمىتوانستم داشته باشم ، چون علم من از جانب خودم نيست ، بلكه هر چه هست به وسيله وحى است ، و چيزى به من وحى نمىشود ، مگر آنچه كه مربوط به انذار باشد .
* ( « إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ » ) * آنچه از سياق برمىآيد اين است كه : آيه مورد بحث و ما بعد آن تتمه كلام رسول خدا ( ص ) كه مىفرمود : * ( « إِنَّما أَنَا مُنْذِرٌ . . . » ) * نمىباشد . و شاهد بر آن كلمه « ربك - پروردگارت » مىباشد ، ناگزير بايد گفت : اين دو آيه كلام خداى تعالى است كه به زمان مخاصمه ملائكه اشاره مىكند . و ظرف « اذ » متعلق به همان چيزى است كه ظرف در جمله « اذ يختصمون » متعلق به آن بود ، و يا متعلق به محذوف است ، و تقدير آن « اذكر اذ قال ربك للملئكة . . . » مىباشد ، چون جمله « إِنِّي جاعِلٌ فِي الأَرْضِ خَلِيفَةً » كه خطاب خدا به ملائكه است ، و جمله * ( « إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ » ) * كه آن نيز خطاب خدا به ملائكه است ، دو جمله متقارن هستند كه در يك زمان و يك ظرف واقع شدهاند .
بنا بر اين برگشت معناى * ( « إِذْ قالَ رَبُّكَ . . . » ) * ، نظير اين مىشود كه بگوييم : ياد بياوريد آن وقتى كه پروردگارت چنين و چنان گفت و آن همان وقتى بود كه ملائكه مخاصمه مىكردند .
بعضى از مفسرين « 1 » جمله * ( « إِذْ قالَ رَبُّكَ . . . » ) * را تفسير جمله * ( « إِذْ يَخْتَصِمُونَ » ) * دانسته ، و بعد از آنكه منظور از اختصام را تقاول و سؤال و جواب گرفتهاند ، آن را عبارت دانستهاند از مجموع كلام خدا به ايشان در جمله « إِنِّي جاعِلٌ فِي الأَرْضِ خَلِيفَةً » و كلام ملائكه ، در جمله « أتَجْعَلُ . . . » و باز كلام خدا به آدم و كلام آدم به ملائكه ، و كلام خدا به ايشان ، در جمله * ( « إِنِّي خالِقٌ بَشَراً » ) * و كلام ابليس با خداى تعالى .
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 485 .