* ( « قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْه خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَه مِنْ طِينٍ » ) * اين پاسخى است كه ابليس از پرسش خدا داده و علت سجده نكردن خود را بيان مىكند ، و آن اين است كه : من شرافت ذاتى دارم ، چون مرا از آتش خلق كرده اى و آدم مخلوقى است از گل . و در اين پاسخ اشاره اى است به اينكه از نظر ابليس اوامر الهى وقتى لازم الاطاعه است كه حق باشد ، نه اينكه ذات أوامر او لازم الاطاعة باشد و چون امرش به سجده كردن حق نبوده ، اطاعتش واجب نيست .
و برگشت اين حرف به اين است كه ابليس اطلاق مالكيت خدا و حكمت او را قبول نداشته ، و اين همان اصل و ريشه اى است كه تمامى گناهان و عصيانها از آن سرچشمه مىگيرد ، چون معصيت وقتى سرمىزند كه صاحبش از حكم عبوديت خداى تعالى و مملوكيت خودش براى او خارج شود و از اينكه ترك معصيت بهتر از ارتكاب آن است ، اعراض كند و اين همان انكار مالكيت مطلقه خدا ، و نيز انكار حكمت او است .
* ( « قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلى يَوْمِ الدِّينِ » ) * كلمه « رجيم » از ماده « رجم » به معناى طرد شده است . و كلمه « يوم الدين » به معناى روز جزاست .
در اين آيه فرموده : * ( « وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي » ) * و در سوره حجر فرموده : « وَإِنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ » « 1 » بعضى « 2 » از مفسرين در وجه اين اختلاف تعبير گفتهاند : اگر لام در « اللعنة » براى عهد باشد ، ديگر فرقى بين اين دو تعبير نيست ، براى اينكه در اولى فرموده : « بر تو باد لعنت من » و در دومى فرموده : « بر تو باد همان لعنت » و اما اگر لام در آن براى جنس باشد ، باز هم فرقى نخواهد داشت ، براى اينكه در اولى فرموده : « بر تو باد لعنت من » و در دومى فرموده : « بر تو باد همه لعنتها » و معلوم است كه لعنت غير خدا از قبيل ملائكه و مردم معنايش دورى از رحمت خداست ، اگر اين لعنت بدون اذن خدا باشد كه هيچ اثرى ندارد ، و اگر به اذن خدا باشد نتيجه اش دورى ابليس از رحمت خدا مىشود ، و اين هم همان لعنت خود خدا خواهد بود .
* ( « قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ ) * . . . * ( إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ » ) * از ظاهر اينكه ابليس انتهاى مهلت را روز مبعوث شدن انسانها معين كرد و خداى تعالى انتهاى آن را تا روز وقت معلوم مقرر داشت ، برمىآيد كه اجابت خواسته ابليس با
هامش
( 1 ) سوره حجر ، آيه 35 .
( 2 ) روح المعانى ، ج 23 ، ص 228 .