« وَأَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ » « 1 » .
در ضمن اين آيه اشاره مىكند به اينكه : مساله تزويج دو چيز با هم و پديد آوردن چيز سوم ، اختصاص به انسان و حيوان و نبات ندارد ، بلكه تمامى موجودات را از اين راه پديد مىآورد ، و عالم مشهود را از راه استيلاد تنظيم مىفرمايد ، و به طور كلى عالم را از دو موجود فاعل و منفعل درست كرده كه اين دو به منزله نر و ماده حيوان و انسان و نباتند ، هر فاعلى با منفعل خود برخورد مىكند و از برخورد آن دو ، موجودى سوم پديد مىآيد ، آن گاه خدا را تنزيه كرده ، مىفرمايد : « * ( سُبْحانَ الَّذِي خَلَقَ الأَزْواجَ كُلَّها مِمَّا تُنْبِتُ الأَرْضُ ) * - منزه است خدايى كه همه جفتها را آفريده » . پس جمله مذكور به دلالت سياق ، انشاى تنزيه و تسبيح خداست ، نه اينكه بخواهد از منزه بودن او خبر دهد .
و جمله * ( « مِمَّا تُنْبِتُ الأَرْضُ » ) * با جمله بعديش ، بيان براى ازواج است . آنچه كه زمين مىروياند ، عبارت است از نباتات ، و ممكن هم هست بگوييم شامل حيوانات ( كه يك نوع از آن آدمى است ) نيز مىشود ، چون اينها هم از مواد زمينى درست مىشوند ، خداى تعالى هم در باره انسان كه گفتيم نوعى از حيوانات است فرموده : « وَاللَّه أَنْبَتَكُمْ مِنَ الأَرْضِ نَباتاً » « 2 » باز مؤيد اين احتمال ظاهر سياق است كه شامل تمامى افراد مبين مىشود ، چون مىبينيم كه حيوان را در عداد ازواج نام نبرده ، با اينكه زوج بودن حيوانات در نظر همه از زوج بودن نبات روشنتر بود . پس معلوم مىشود منظور از « مِمَّا تُنْبِتُ الأَرْضُ - هر چه را كه زمين از خود مىروياند » همه گياهان و حيوانات و انسانهاست .
« و من انفسهم » - يعنى از خود مردم و * ( « مِمَّا لا يَعْلَمُونَ » ) * يعنى از آنچه مردم نمىدانند و آن عبارت است از مخلوقاتى كه هنوز انسان از وجود آنها خبردار نشده ، و يا از كيفيت پيدايش آنها ، و يا از كيفيت زياد شدن آنها اطلاع پيدا نكرده .
و چه بسا بعضى « 3 » در تفسير اين آيه گفتهاند كه : مراد از « ازواج » انواع و اصناف است ، نه نر و ماده بودن موجودات ، و معناى آيه اين است كه : « منزه است آن خدايى كه همه انواع موجودات را او آفريده » ولى آيات ديگرى كه متعرض خلقت ازواج است ، با اين گفتار سازگار نيست ، مانند آيه « وَمِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ » « 4 » علاوه بر اين اصولا
هامش
( 1 ) و رويانديم ، در زمين از هر جفتى با طراوت و زيبا . سوره ق ، آيه 7 .
( 2 ) خدا شما را از زمين رويانيد ، و چه روياندنى . سوره نوح ، آيه 17 .
( 3 ) تفسير كشاف ، ج 14 ، ص 15 .
( 4 ) و از هر چيز دو زوج آفريديم ، تا شايد شما متذكر شويد . سوره ذاريات ، آيه 49 .