مىكردند ، و به جاى اينكه بگويند خدا عالم است مىگفتند جاهل نيست ، و همچنين در مورد ساير صفات ، مانند قدرت ، خالقيت ، رحمت ، ملك و غير اينها .
با اين تفاوت كه مشركين مىگفتند : اين خداى داراى چنين صفات ، امر تدبير مخلوقات را به مقربين درگاه خود ، مانند ملائكه واگذار نموده و ديگر خودش در تدبير عالم هيچ كاره است ، ارباب و مدبران عالم ، ملائكه و آلهه هستند ، و اما خدا ( عز اسمه ) ، او تنها در اين ارباب ، ربوبيت و تدبير دارد ، پس خدا رب ارباب و إله آلهه است .
ممكن هم هست اسم رحمان تنها در حكايت قصه آمده باشد نه در خود قصه ، به اين معنا كه اهل قريه نگفته باشند « و رحمان چيزى نازل نكرده شما دروغ مىگوييد » بلكه يا گفته باشند « خدا چيزى نازل نكرده » ، و يا « چيزى نازل نشده » ، و آن گاه قرآن در نقل قصه كلمه « رحمان » را آورده باشد ، تا به حلم و رحمت خداى تعالى در قبال انكار و تكذيب حق صريحى كه مشركين داشتند اشاره كند .
و جمله * ( « إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَكْذِبُونَ » ) * به منزله نتيجه است براى صدر آيه ، و حاصل كلامشان اين مىشود كه : شما هم بشرى هستيد مثل ما ، و ما با اينكه مثل شما بشر هستيم در نفس خود چيزى از وحى كه ادعا مىكنيد به شما نازل شده نمىيابيم ، و چون شما هم مثل ماييد ، پس رحمان هيچ وحيى نازل نكرده ، و شما دروغ مىگوييد ، و چون غير از اين ادعا ادعاى ديگرى نداريد پس غير از دروغ چيز ديگرى نداريد .
و با اين بيان نكته حصر در جمله * ( « إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَكْذِبُونَ » ) * روشن شد ، و همچنين وجه اينكه چرا فعل را نفى كرد ( و گفت : شما دروغ مىگوييد ولى اسم فاعل را نفى نكرد ) و نفرمود : « شما نيستيد مگر دروغگو » براى اينكه مراد ، تكذيب و نفى فعل در حال گفتگو بوده ، نه مستمرا و در آينده ( چون اسم فاعل زمان حال و آينده را به طور استمرار شامل مىشود ، به خلاف فعل ، كه تنها شامل حال و آينده مىشود ) .
« قالُوا رَبُّنا يَعْلَمُ إِنَّا إِلَيْكُمْ لَمُرْسَلُونَ وَما عَلَيْنا إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ » خداى تعالى در اين قصه حكايت نكرده كه رسولان در پاسخ مردم كه گفتند : * ( « ما أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا . . . ) * - شما جز بشرى چون ما نيستيد . . . » ، چه جوابى دادند ، در حالى كه در جاى ديگر از رسولان امتهاى گذشته حكايت كرده كه در پاسخ مردم خود كه گفته بودند : « إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا - شما جز بشرى چون ما نيستيد » گفتند : « إِنْ نَحْنُ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ وَلكِنَّ اللَّه يَمُنُّ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِه » « 1 » كه بيانش گذشت .
هامش
( 1 ) درست است كه ما جز بشرى چون شما نيستيم ، و ليكن خدا بر هر كس از بندگانش كه بخواهد منت مىگذارد . سوره ابراهيم ، آيه 11 .