جاى خود خشكيدند ( 29 ) .
اى حسرت و ندامت بر بندگان من كه هيچ رسولى نزدشان نيامد مگر آنكه به جز استهزاء عكس العملى نشان ندادند ( 30 ) .
آيا نديدند چقدر از اقوام قبل از ايشان را هلاك كرديم و ديگر به سوى آنان برنمىگردند ( 31 ) .
با اينكه هيچ يك از آنان نيست مگر آنكه همگى نزد ما حاضر خواهند شد ( 32 ) .
بيان آيات
اين آيات مثلى است مشتمل بر انذار و تبشير كه خداى سبحان آن را براى عموم مردم آورده كه در آن به رسالت الهى و تبعات و آثار دعوت به حق اشاره مىكند كه عبارت است از مغفرت و اجر كريم براى هر كس كه ايمان آورد و پيروى ذكر ( قرآن ) كند و از رحمان بغيب خشيت داشته باشد ، و نيز عبارت است از عذاب اليم براى هر كس كه كفر بورزد و آن دعوت را تكذيب كند . و نيز به وحدانيت خداى تعالى ، و مساله معاد و برگشت همه مردم به سوى او اشاره مىنمايد .
در اينجا ممكن است اين اشكال به ذهن كسى وارد شود كه : در آيات قبل مىفرمود :
آنها كه كلمه عذاب عليه آنان ثابت شده ، ايمان نمىآورند ، چه انذارشان بكنى و چه نكنى ، آن وقت در اين آيات ، خودش آنها را انذار مىكند .
جواب اين اشكال اين است كه : منافاتى بين اين دو دسته آيات نيست ، براى اينكه منظور از آيات مورد بحث اين است كه با ابلاغ انذار ، حجت بر آنها تمام شود ، و شقاوتشان به حد كمال برسد ، البته از طرف ديگر مؤمنين هم سعادتشان به حد كمال برسد .
هم چنان كه در جاى ديگر فرموده : « لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ » « 1 » ، و نيز فرموده : « وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَساراً » « 2 » .
هامش
( 1 ) هر كه هلاك مىشود دانسته هلاك شود ، و هر كه زنده مىگردد ، نيز با آگهى خود زنده شود .
سوره انفال ، آيه 42 .
( 2 ) ما پاره اى از قرآن را نازل كرديم كه براى مؤمنين شفا و رحمت است ، ولى ظالمان را جز خسارت و زيان نمىافزايد . سوره اسرى ، آيه 82 .