* ( « قالُوا طائِرُكُمْ مَعَكُمْ أإِنْ ذُكِّرْتُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ » ) * اين سخن پاسخ رسولان به اهل قريه است .
و كلمه « طائر » در جمله * ( « طائِرُكُمْ مَعَكُمْ » ) * در اصل طير ( مرغى چون كلاغ ) است كه عرب با ديدن آن فال بد مىزد ، و سپس مورد استعمالش را توسعه دادند و به هر چيزى كه با آن فال بد زده مىشود طير گفتند ، و چه بسا كه در حوادث آينده بشر نيز استعمال مىكنند ، و چه بسا بخت بد اشخاصى را طائر مىگويند ، با اينكه اصلا بخت امرى است موهوم ، ولى مردم خرافه پرست آن را مبدأ بدبختى انسان و محروميتش از هر چيز مىدانند .
و به هر حال اينكه فرمود : * ( « طائِرُكُمْ مَعَكُمْ » ) * ظاهر معنايش اين است كه : آن چيزى كه جا دارد با آن فال بد بزنيد آن چيزى است كه با خودتان هست ، و آن عبارت است از حالت اعراضى كه از حق داريد و نمىخواهيد حق را كه همان توحيد است بپذيريد ، و اينكه به سوى باطل يعنى شرك تمايل و اقبال داريد .
بعضى « 1 » از مفسرين گفتهاند : « معنايش اين است كه طائر شما يعنى بهره و نصيب شما از خير و شر با خود شماست ، و آن اعمال نيك و بد شماست اگر خير باشد ، بهره شما خير مىشود ، و اگر شر باشد شر مىشود » . ( دقت فرماييد ) كه اين مفسر طائر را به معناى دوم ( حوادث آينده ) گرفته ، و ليكن جمله بعدى آيه كه مىفرمايد : * ( « أإِنْ ذُكِّرْتُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ » ) * با معناى اول مناسبتر است .
استفهام در جمله * ( « أإِنْ ذُكِّرْتُمْ » ) * استفهامى است توبيخى و مراد از « تذكير » تذكر دادن ايشان است به حق ، يعنى به وحدانيت خداى تعالى و اينكه بازگشت همه به سوى اوست ، و حقايقى نظير آنها . و در اين جمله كه جمله اى است شرطيه جزاى شرط حذف شده تا اشاره كند به اينكه جزاى آن اين قدر شنيع و رسواست كه نمىشود گفت ، و بدان تفوه كرد ، و تقدير جمله چنين است : « اگر به حق تذكر داده شويد اين تذكر را با انكار شنيع و تطير و تهديد رسوايتان مقابله مىكنيد » .
* ( « بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ » ) * - يعنى شما مردمى هستيد متجاوز كه معصيت را از حد گذراندهايد ، و كلمه « بل » كه به معناى اعراض است اعراض از مطلب سابق را مىرساند ، و معنايش اين است كه : « نه ، بلكه علت اصلى در انكار حق ، و تكذيبشان اين است كه آنان مردمى هستند كه مستمر در اسراف و متجاوز از حدند » .
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 22 ، ص 224 .