ندارد كه چيزى و يا اثر آن در خودش اثر كند ، و يا مخلوق او نيست ، و هستىاش به او منتهى نمىشود ، و با اجبار و قهر در خدا تاثير مىكند يعنى او را به اجبار وادار به كار مىسازد ، كه اين فرض باطل است ، چون مؤثرى در عالم غير از خدا نيست و چيزى هم نيست كه وجودش منتهى به خدا نشود .
پس نه چيزى هست كه در خداى تعالى اثر كند و اثر خدا از او باشد و نه چيزى هست كه از اثر خدا جلوگيرى كند هم چنان كه فرموده : « وَاللَّه يَحْكُمُ لا مُعَقِّبَ لِحُكْمِه » « 1 » و نيز فرموده : « وَاللَّه غالِبٌ عَلى أَمْرِه » « 2 » .
و وقتى نه قاهرى بود كه او را بر عملى مجبور كند ، و نه مانعى كه او را از عملى باز بدارد ، در نتيجه او مختار حقيقى است ، اين از نظر تكوين و خلقت از نظر تشريع هم همين طور است ، زيرا تشريع تابع تكوين است ، چون حقيقت تشريع اين است كه : خداى تعالى جنس بشر را طورى خلق كرده ، و بر فطرتى ايجاد فرموده ، كه خلقت و فطرتش صحيح ، و مثمر ثمر نمىشود ، مگر وقتى كه يك عده كارهايى را كه در شرع واجبات و يا به حكم واجبات هستند ، انجام دهد ، و يك عده كارهايى كه محرمات و يا به حكم محرمات هستند ترك كند ، پس هر كارى كه در به كمال و به سعادت رسيدن انسانها مؤثر است ، خداى تعالى به آنها امر كرده ، با امر وجوبى و يا ارشادى ، و از آنچه كه در اين راه مضر و منافى بوده نهى كرده ، با نهى تكليفى و يا ارشادى .
پس خداى تعالى كه مختار به تمام معنا است ، مىتواند در مرحله تشريع احكام و قوانين ، هر حكم و قانونى را كه خواست تشريع كند ، هم چنان كه در مرحله تكوين مىتواند هر قسم كه اختيار كرد خلق و تدبير نمايد ، و اين است معناى جمله * ( « وَرَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَيَخْتارُ » ) * كه به طور مطلق خدا را مختار معرفى مىكند .
و ظاهرا جمله * ( « يَخْلُقُ ما يَشاءُ » ) * اشاره است به اختيار تكوينى خدا ، و مىفهماند كه اختيار او مطلق است به اين معنى كه قدرت او قاصر از خلقت هيچ چيز نيست ، و هيچ چيزى او را از آنچه مىخواهد مانع نمىشود ، و به عبارت ديگر : هيچ چيزى از مشيت او سرباز نمىزند ، نه به خودى خود و نه به خاطر مانعى ، و اين همان اختيار به معناى حقيقى آن است .
و جمله « و يختار » اشاره است به اختيار تشريعى ، و اعتبارى ، كه عطف آن به جمله * ( « يَخْلُقُ ما يَشاءُ » ) * از باب عطف مسبب است بر سبب ، براى اينكه تشريع و اعتبار ، فرع تكوين و حقيقت
هامش
( 1 ) خدا حكم مىراند و جلوگيرى براى حكمش نيست . سوره رعد ، آيه 41 .
( 2 ) خدا بر فرمان خود غالب است ، يعنى چيزى جلوگير فرمانش نيست . سوره يوسف ، آيه 21 .