* ( « ما كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ » ) * - يعنى با اجبار ما ، ما را نپرستيدند ، و يا معنايش اين است كه : ما را نپرستيدند ، چون كه ما از اعمال آنان تبرى داريم ، و كسى كه از عملى تبرى دارد ، آن عمل را به وى نسبت نمىدهند ، آيات ديگرى هم كه مىفرمايد روز قيامت اثرى از خدايان خود نمىيابند ، برگشتش به همين معنا است ، كه خدايان نامبرده ، خود را از پرستش آنان بيزار و برى مىدانند ، مانند آيه « وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ » « 1 » و آيه « وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَدْعُونَ مِنْ قَبْلُ » « 2 » و « يَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكاؤُكُمْ فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ ما كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ » « 3 » و آياتى ديگر - دقت فرماييد - .
بعضى « 4 » از مفسرين گفتهاند : معناى آيه اين است كه : خدايان دروغى كه در دنيا پرستش مىشدند در قيامت به خداى تعالى مىگويند : ما از اعمال مشركين به درگاهت بيزارى مىجوييم ، چون كه آنان ما را نمىپرستيدند ، بلكه هواهاى خود را ، و يا شياطين را مىپرستيدند ، و ليكن اين تفسير از سخافت و زشتى خالى نيست ( براى اينكه قبل از جمله مورد بحث اقرار كردند كه ما آنان را گمراه كرديم ) .
و چون هر يك از دو جمله * ( « تَبَرَّأْنا إِلَيْكَ » ) * و * ( « ما كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ » ) * معناى جمله * ( « أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا » ) * را مىدهد لذا واو عاطفه بر سر آنها نيامد .
* ( « وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَرَأَوُا الْعَذابَ لَوْ أَنَّهُمْ كانُوا يَهْتَدُونَ » ) * مراد از كلمه « شركائهم - شركاى ايشان » آلهه اى است كه به خيال آنان شركاى خدا بودند ، و لذا « شركاء » را به خود آنان اضافه كرد ، و نسبت داد ( شركاءشان ) ، و از اينكه فرمود : « به ايشان گفته مىشود بخوانيد شركاى خود را » ، منظور از خواندن آنها اين است كه :
بيايند و پرستندگان خود را يارى نموده و عذاب را از ايشان دفع كنند ، و به همين جهت جمله « * ( وَرَأَوُا الْعَذابَ ) * - و ديدند عذاب را » ، را بعد از جمله « * ( فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ ) * - پس خدايان ، دعاى پرستندگان را اجابت نكردند » آورد .
هامش
( 1 ) و از ايشان گم مىشود آن خدايانى كه به افتراء خدا مىخواندند . سوره انعام ، آيه 24 .
( 2 ) و از ايشان گم مىشود آن خدايانى كه در دنيا مىخواندند . سوره حم سجده ، آيه 48 .
( 3 ) و روزى كه تمامشان را محشور نموده سپس به مشركين مىگوييم تكان نخوريد ، شما و شركايتان بايستيد ، پس رابطه را از ميانشان برداشتيم شركايشان گفتند شما ما را نمىپرستيديد . سوره يونس ، آيه 28 .
( 4 ) مجمع البيان ، ج 7 ، ص 262 .