ابليس و شيطانها فرموده : « ألَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ إِنَّه لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ » تا آنجا كه مىفرمايد : « وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلًّا كَثِيراً » « 1 » و نيز در باره اطاعت هوى فرموده :
« أفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَه هَواه » « 2 » و نيز در باره پيشوايان ضلالت فرموده : « اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّه » « 3 » .
و آنهايى كه مورد نظر آيه مورد بحث هستند از صنف دوم مىباشند ، چون صنف اول كه ملائكه و عيسى بن مريم ( ع ) هستند ، كسى را اغواء نكردهاند ، و آيه مورد بحث سخن از « اغواء » به ميان آورده و فرموده كه : پيشوايان شرك گفتند كه ما آنان را اغواء كرديم و از عبادت آنان بيزاريم . پس مراد از * ( « الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ » ) * ، كه از مشركين بيزارى ميجويند ، پيشوايان شركند ، هر چند كه مشركين هم مصداق * ( « الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ » ) * هستند ، و عذابشان حتمى است ، به شهادت آيه « حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ » « 4 » كه همه كفار را مصداق * ( « الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ » ) * مىداند ، و ليكن مراد در آيه مورد بحث پيشوايانى است كه شرك و ضلالت به ايشان منتهى مىشود .
در اينجا سؤالى پيش مىآيد ، و آن اين است كه : حق سخن اين بود كه اول خداوند از مشركين بپرسد كه چرا شرك ورزيديد ، و چه كسى شما را بر آن واداشت ؟ و سپس از زبان آنان جواب بدهد كه فلان و فلان ما را مشرك كردند ، آن گاه آيه مورد بحث را از زبان پيشوايان شرك در دفاع از خود بياورد ، ولى اين طور نكرده ، از همان آغاز دفاع پيشوايان كفر را ذكر فرموده ، چرا ؟
در پاسخ مىگوييم : شايد نكته آن اين باشد كه خواسته است اشاره كند به اينكه مشركين در اين موقف پيشوايان شرك و خدايان دروغين را نمىيابند ، تا به آنان اشاره كنند ، كه اينان ما را چنين كردند ، هم چنان كه آيه شريفه « وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ أَيْنَ شُرَكائِي قالُوا آذَنَّاكَ ما مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَدْعُونَ مِنْ قَبْلُ » « 5 » نيز به اين معنا اشاره مىكند .
هامش
( 1 ) آيا عهد نكردم با شما اى فرزندان آدم اينكه پيروى نكنيد شيطان را كه او براى شما دشمنى آشكار است . . . و به تحقيق گمراه كرد از شما عده اى زياد را . سوره يس ، آيه 62 .
( 2 ) آيا پس ديدى كسى كه برگرفته است هوا و هوس خود را إله خود . سوره جاثيه ، آيه 23 .
( 3 ) برگرفتند دانايان خود را و زاهدان خود را صاحبهاى خود نه خدا را . سوره توبه ، آيه 31 .
( 4 ) اين سخن استوار است كه سوگند مىخورم ، هر آينه جهنم را از جنيان و انسيان پر خواهم كرد .
سوره الم سجده ، آيه 13 .
( 5 ) و روزى كه خداوند ندايشان مىكند كه كجايند شركاى من ؟ گفتند از ما كسى نيست كه آنها را ببيند و در نتيجه آنچه قبلا مىپرستيدند نمىيابند . سوره حم سجده ، آيه 47 و 48 .