دو ضمير « قبله » و « به » به قرآن برمىگردد و بعضى « 1 » از مفسرين آن را به رسول خدا برگرداندهاند . ولى قول اول با سياق موافقتر است . در اين آيه و ما بعد آن بعضى از مردم با ايمان از يهود و نصارى مدح شدهاند ، بعد از آنكه در آيه هاى قبل ، مشركين اهل مكه مذمت شدند .
و سياق ذيل آيه شهادت مىدهد بر اينكه اين طايفه از اهل كتاب كه مدح شدهاند ، طايفه مخصوصى از اهل كتاب بودهاند كه ايمان به قرآن آوردهاند ، نه تمامى مؤمنين اهل كتاب . پس نبايد به گفته مفسرينى « 2 » كه اين احتمال را دادهاند ، اعتناء كرد .
* ( « وَإِذا يُتْلى عَلَيْهِمْ قالُوا آمَنَّا بِه إِنَّه الْحَقُّ مِنْ رَبِّنا . . . » ) *
ضميرهاى مفرد در « به » و « انه » به قرآن برمىگردد و الف و لام در « الحق » الف و لام عهد است ، و معناى آيه اين است كه : چون قرآن بر آنان تلاوت مىشود مىگويند : ايمان آورديم به آن ، كه آن همان حقى است كه از ناحيه پروردگارمان معهود است ، چون ما آن را قبلا شناخته بوديم .
و جمله * ( « إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلِه مُسْلِمِينَ » ) * حق بودن و معهود بودن آن را در نظر ايشان تعليل مىكند ، و معنايش يا اين است كه : ما قبل از نزول آن مسلم به آن بوديم ، و يا اين است كه : به دينى كه اين قرآن بدان دعوت مىكند و آن را اسلام مىنامد ايمان داشتيم .
بعضى از مفسرين گفتهاند : « ضميرهاى مزبور به رسول خدا ( ص ) برمىگردد » . و ليكن وجه قبلى با سياق موافقتر است ، و به هر حال منظورشان از كلام مزبور ، آن اطلاعاتى بوده كه در كتب خود از اوصاف رسول خدا ( ص ) و اوصاف كتابى كه بر وى نازل مىشود داشتهاند ، هم چنان كه آيه « الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَه مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالإِنْجِيلِ » « 3 » و آيه « أوَ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَه عُلَماءُ بَنِي إِسْرائِيلَ » « 4 » نيز بدان تصريح دارند .
* ( « أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ . . . » ) *
در اين آيه شريفه ، وعده اى جميل به آن عده از اهل كتاب مىدهد كه شناخت خود را ، كه از قرآن و رسول اسلام داشتند ، كتمان نكردند ، و مدح ايشان است بر حسن سلوك و
هامش
( 1 و 2 ) روح المعانى ، ج 2 ، ص 94 .
( 3 ) كسانى كه پيروى مىكنند رسول درس نخوانده اى را كه در كتب خود يعنى تورات و انجيل نوشته مىيابند . سوره اعراف ، آيه 157 .
( 4 ) مگر اين دليل بر ايشان دليل نيست كه علماى بنى اسرائيل او را مىشناسند ؟ . سوره شعراء ، آيه 197 .