مدارايشان با جاهلان مشركين ، و به همين جهت بايد گفت : آنچه به ذهن نزديكتر است اين است كه : مراد از اجر دو برابر ، اين است كه : يك اجر به ايشان داده مىشود به خاطر اين كه به كتاب آسمانى خود ايمان داشتند ، و يك اجر هم داده مىشود به خاطر اينكه به قرآن ايمان آوردند ، و بر ايمان دوم بعد از ايمان اولشان صبر نموده و كلفت و مشقت مخالفت با هوى را كه در هر دو ايمان هست ، تحمل نمودند .
بعضى « 1 » از مفسرين گفتهاند : « مراد از دو اجر اين است كه : يك اجر به ايشان داده مىشود به خاطر اينكه در دين خود صبر داشتند و اجر ديگرى داده مىشود به خاطر اينكه در برابر آزار كفار و تحمل مشقت صبر كردند » ولى سياق آيه با آن سازگار نيست .
* ( « وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ » ) * - كلمه « يدرؤن » از ماده « درأ » است ، كه به معناى دفع است ، و مراد از « حسنه و سيئه » - به قول بعضى - سخن خوب و سخن بد است ، و به قول بعضى « 2 » ديگر عمل خوب و بد است ، كه معروف و منكرش هم مىگويند ، و به قول بعضى « 3 » ديگر مراد از آن ، خلق خوب و بد است ، كه عبارت است از حلم و جهل ، ولى سياق آيات با معناى اخير موافقتر است ، بنا بر اين معناى آيه چنين مىشود كه : اين مؤمنين از اهل كتاب آزار و اذيت مردم را به وسيله مدارا و حلم و حوصله از خود دور مىكردند ، و بقيه الفاظ آيه روشن است .
* ( « وَإِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْه وَقالُوا لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ » ) * مراد از « لغو » سخن بيهوده است ، به دليل كلمه « سمعوا - مىشنوند » ، چون لغو شنيدنى و از مقوله سخن است ، پس مقصود سخنان بيهوده و خشن و زشتى است كه پرداختن به آن ، كار عاقلان نيست ، و لذا وقتى آن را مىشنيدهاند ، از آن اعراض نموده ، و مقابله به مثل نمىكردهاند ، بلكه مىگفتهاند : اعمال ما براى ما ، و اعمال شما براى شما ، و اين در حقيقت متاركه و اعلام ترك گفتگو است ، * ( « سَلامٌ عَلَيْكُمْ » ) * يعنى شما از ناحيه ما خاطرتان جمع باشد ، و ايمن باشيد ، كه گزندى نخواهيد ديد ، اين جمله باز اعلام متاركه ، و خدا حافظى محترمانه است كه با اين جمله مىفهماندهاند شان ما اجل از آن است كه اين گونه سخنان بيهوده را دنبال كنيم ، هم چنان كه در جاى ديگر در باره مؤمنان فرموده : « وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً - و چون مردم نادان به ايشان خطاب مىكنند ، در پاسخ مىگويند : سلام ، و يا پاسخى سالم مىدهند » .
هامش
( 1 و 2 و 3 ) مجمع البيان ، ج 7 ، ص 358 .