* ( « قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ » ) * اين آيه و سه آيه بعدش جواب از اين گفتار مشركين است ، كه گفتند : * ( « نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا » ) * ، و اين جواب از دو طريق و به دو صورت آمده ، اول اينكه مساله رزق يعنى اموال و اولاد ، و كمى و زيادى آن ، به دست خدا است ، كه هر كسى را به مقتضاى حكمت و مصلحت از آن روزى مىكند و اسباب بدست آوردنش را هم فراهم مىكند ، و خواست انسان و كرامت و حرمتى كه نزد خدا دارد ، هيچ اثرى در كمى و زيادى رزقش ندارد . براى اينكه چه بسا رزق يك مؤمن ، و يك كافر ، و يك عاقل دورانديش ، زياد مىشود ، هم چنان كه رزق يك احمق و بى عقل زياد مىشود ، و چه بسا همين نامبردگان رزقشان كم مىشود ، و يا در اول زياد ، و در آخر كم مىشود ، پس زيادى مال هيچ دلالتى بر سعادت و كرامت نزد خدا ندارد .
و همين است معناى جمله * ( « قُلْ إِنَّ رَبِّي » ) * كه در آن رب را به خود نسبت داده ، چون طرف خطابش يعنى مشركين خدا را رب خود نمىدانستند ، و رزق دادن ، خود از شؤون ربوبيت است ، « يبسط » كه توسعه مىدهد ، * ( « الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ » ) * رزق را براى هر كه بخواهد ، و مصلحت و حكمتش اقتضاء كند « و يقدر » و تنگ مىگيرد آن را براى هر كه بخواهد * ( « وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ » ) * و ليكن بيشتر مردم نمىدانند ، اگر از رزق چيزى نصيبشان نشده باشد ، محروميت خود را به اسباب ظاهرى ، و اتفاقى نسبت مىدهند ، و اگر نصيبشان بشود ، آن را به زرنگى و حسن تدبير خود نسبت مىدهند ، و همين كافى است در حماقت آنان .
* ( « وَما أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنا زُلْفى ) * . . . * ( مُحْضَرُونَ » ) * اين آيه صورت دوم جواب است ، از گفته آنان كه گفتند : * ( « نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا وَأَوْلاداً وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ » ) * و حاصل آن اين است كه نبودن عذاب نتيجه تقرب به خدا است ، نه اينكه نتيجه داشتن اموال و اولاد بيشتر باشد ، چون اموال و اولاد باعث تقرب به خدا نمىشود ، تا با بودن آن عذابى نباشد ، و بنا بر اين در آيه شريفه مقرب بودن مال ، در جاى نبودن عذاب به كار رفته ، و اين از قبيل به كار بردن سبب در جاى مسبب است .
و همين معنا معناى جمله * ( « وَما أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ » ) * نيز هست ، چون مىفرمايد :
* ( « وَما أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ » ) * اموال و اولاد شما كه بدان در سعادت خود اعتماد مىكنيد و آن