بر مساله توحيد ذكر شد .
* ( « وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ وَلا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْه » ) * مراد از * ( « الَّذِينَ كَفَرُوا » ) * مشركين ، و مراد از * ( « بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْه » ) * كتب آسمانى قبل از قرآن يعنى تورات و انجيل است ، مشركين گفته بودند كه : نه به اين قرآن ايمان داريم ، و نه به كتب آسمانى قبل از آن ، و اين بدان جهت است كه اصولا مسلك وثنيت و شرك معتقد به نبوت و توابع آن يعنى كتب آسمانى نيست .
و اينكه بعضى « 1 » از مفسرين گفتهاند : مراد از * ( « بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْه » ) * مساله آخرت و معاد است ، سخنى است بدون دليل ، به خلاف معنايى كه ما كرديم ، كه در قرآن كريم شواهد بسيار دارد ، چون قرآن در بسيارى موارد از تورات و انجيل تعبير به * ( « بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْه » ) * كرده ، و خطايى ديگر كه بعضى « 2 » از مفسرين مرتكب شدهاند ، اين است كه گفتهاند : مراد از * ( « الَّذِينَ كَفَرُوا » ) * يهوديانند .
* ( « وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ . . . » ) *
ظاهرا حرف « لام » در كلمه « الظالمون » لام عهد است . اين آيه و دو آيه بعد از آن اين معنا را خاطر نشان مىسازد كه و بال اين كفر كه اساس آن گمراهى پيشوايان كفر ، و گمراه گرى آنان نسبت به پيروان خويش است ، به زودى به آنان مىرسد ، و چيزى نمىگذرد كه پشيمان مىشوند ، در حالى كه پشيمانى سودى نداشته باشد .
پس جمله * ( « وَلَوْ تَرى » ) * خطاب به رسول خدا ( ص ) است ، چون خود كفار كمتر از آنند كه خطاب الهى را بفهمند . * ( « إِذِ الظَّالِمُونَ » ) * يعنى آنهايى كه به كتب خدا و فرستادگان او كفر ورزيدند و با اين عمل خود ، به خود ظلم كردند . * ( « مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ » ) * در روز قيامت براى حساب و جزاء در پيشگاه پروردگارشان مىايستند . * ( « يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ » ) * يعنى با يكديگر گفتگو و با يكديگر مراجعه و مخاصمه مىكنند . * ( « يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا » ) * بيان همان مراجعه است ، مىفرمايد : آنها كه در دنيا ضعيف شدند ، و تبعه ستمگران بودند * ( « لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا » ) * به ستمگران و پيشوايان ضلالت مىگويند : * ( « لَوْ لا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ » ) * اگر شما نبوديد ، ما مؤمن بوديم ، منظورشان اين است كه شما ما را مجبور و وادار به كفر كرديد ، و بين ما و ايمان حائل گشتيد .
* ( « قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا » ) * - مستكبرين جواب دادند ، و از تهمتى كه
هامش
( 1 و 2 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 392 .