و بنا بر اين ملائكه همه شان شفيع هستند ، اما نه در هر امرى ، و براى هر كسى ، بلكه در امورى كه خدا اجازه داده باشد ، و براى كسانى كه باز خدا اجازه داده باشد ، بنا بر اين اگر در آيه مورد بحث شفاعت را جز در صورت اذن نفى كرده ، اين نفى ، با شفاعت صاحبان حاجت مناسب است ، نه با شفيعان چون گفتيم شفيعان هميشه شفيع هستند ، و هيچ وقت خالى از شفاعت نيستند ، اين صاحبان حاجتند كه گاهى شفيعان اجازه شفاعت در حاجت آنان پيدا مىكنند ، و گاهى پيدا نمىكنند ، پس آيه مورد بحث در معناى آيه « وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى » « 1 » است ، نه در معناى آيه : « ما مِنْ شَفِيعٍ إِلَّا مِنْ بَعْدِ إِذْنِه » « 2 » .
* ( « حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قالُوا ما ذا قالَ رَبُّكُمْ قالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ » ) * كلمه « فزع » ماضى مجهول از تفزيع است ، و تفزيع به معناى از بين بردن فزع ، و وحشت از دلهاست ، و ضميرهاى جمع كه در آيه است - به طورى كه از سياق بر مىآيد - به شفعاء ، يعنى ملائكه بر مىگردد .
و لازمه جمله * ( « حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ » ) * - با در نظر داشتن اينكه نتيجه و غايت است - اين است كه : چيزى در بين باشد كه غايت و آخرش تفزيع قلوب و راحت شدن دلها باشد ، و آن اين است كه دلها دچار فزع و اضطرابى ممتد ، در انتظار امر خداى سبحان باشد ، تا وقتى كه با صدور امر خدا فزع دلها تمام شود .
بنا بر اين آيه مورد بحث در معناى آيه « وَلِلَّه يَسْجُدُ . . . وَالْمَلائِكَةُ وَهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَيَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ » « 3 » خواهد بود ، چون هم آيه مورد بحث و هم آيه سوره نحل هر دو براى ملائكه اثبات ترس و فزع مىكنند .
و فزع به معناى تاثر و انقباض دل از ترس است ، و مراد از سجده شان ، سجده تذلل و ترسى است كه از پروردگار و ما فوق خود دارند .
از همين جا روشن مىشود ، كه مراد از فزع ملائكه ، و بر طرف شدن آن از ايشان ، تذلل و احساس حقارتى است كه دلهايشان را پر كرده ، چون كه خود را اسباب و شفعاء ، و وسيله اجراى امر الهى مىدانند ، و همواره دل واپسى اين را دارند كه اوامر الهى بر طبق آنچه صادر شده ، و خواسته ، عملى بشود ، و بر طرف شدن فزع ملائكه به اين است كه اوامر الهى را تحويل گرفته ، و مشغول انجام آن بشوند ، به طورى كه از سراپاى وجودشان چيزى جز انجام امر خدا
هامش
( 1 ) شفاعت نمىكنند مگر كسانى را كه خدا بخواهد . سوره انبياء ، آيه 28 .
( 2 ) هيچ شفيعى نيست ، مگر بعد از آنكه او اجازه داده باشد . سوره يونس ، آيه 3 .
( 3 ) سوره نحل ، آيه 45 و 50