و امانت مذكور در آيه كه گفتيم عبارت است از ولايت الهى ، و كمال صفت عبوديت ، وقتى حاصل مىشود كه حامل آن ، علم و ايمان به خدا داشته ، و نيز عمل صالح را كه عبارت ديگر عدالت است ، داشته باشد ، و كسى كه متصف به اين دو صفت بشود ، يعنى ممكن باشد كه به او بگوييم عالم و عادل ، قهرا ممكن هم هست گفته شود ، جاهل و ظالم ، و چون علم و عدالت انسان موهبتى است كه خدا به او داده ، و اما خود او فى حد نفسه جاهل و ظالم است ، پس همين اتصاف ذاتىاش به ظلم و جهل ، مجوز اين شده كه امانت الهى را حمل كند ، و در حقش گفته شود : انسان بار اين امانت را به دوش كشيد ، چون ظلوم و جهول بود - دقت بفرماييد .
و بنا بر اين معناى دو آيه شريفه به وجهى نظير معناى آيه « لَقَدْ خَلَقْنَا الإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ ثُمَّ رَدَدْناه أَسْفَلَ سافِلِينَ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ » « 1 » است ، چون آيه اولى مورد بحث نظير آيه اولى از اين سه آيه است ، و آيه دومى مورد بحث نظير دو آيه دوم و سوم از آيات سوره التين است .
پس جمله * ( « إِنَّا عَرَضْنَا الأَمانَةَ » ) * معنايش اين است كه : ما ولايت الهى و استكمال به حقايق دين حق را ، چه علم به آن حقايق ، و چه عمل بدانها را ، بر آسمانها و زمين عرضه كرديم ، و معناى عرضه كردن آن ، اين است كه ما يك يك موجودات را با آن سنجيديم ، و قياس كرديم ، هيچ يك استعداد پذيرفتن آن را نداشتند ، به جز انسان .
* ( « عَلَى السَّماواتِ وَالأَرْضِ وَالْجِبالِ » ) * - يعنى اين موجودات بسيار بزرگ ، با اينكه از نظر خلقت بسيار بزرگتر از انسانند ، استعداد پذيرفتن آن را نداشتند ، همانطور كه خداوند مىفرمايد « لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ » « 2 » « فابين ان يحملنها و اشفقن منها » پس امتناع كردند از اينكه آن را حمل كنند ، و از حمل آن اشفاق و اظهار ناراحتى كردند ، چون مشتمل بر صلاحيت تلبس به آن نبودند و اگر از قبول آن تعبير به حمل كرد ، براى اشاره به اين نكته است كه امانت مذكور آن قدر سنگين است كه آسمانها و زمين و كوه ها با همه بزرگىشان قادر به پذيرفتن آن نيستند .
* ( « وَحَمَلَهَا الإِنْسانُ » ) * - يعنى انسان با همه كوچكى حجمش صلاحيت و آمادگى پذيرفتن آن را داشت ، و آن را پذيرفت ، * ( « إِنَّه كانَ ظَلُوماً جَهُولًا » ) * ، يعنى چون او ستمگر به نفس
هامش
( 1 ) سوره التين ، آيه 4 - 6 .
( 2 ) سوره مؤمن ، آيه 57 .